نقشه توسعه پایدار معادن و راهکار حل معضل معارضین
یادداشتی از محسن هیبت نژاد کارشناسی ارشد زمینشناسی اقتصادی، مهرماه ۱۴۰۲
معدن۲۴:منابع طبیعی، هدیهای الهی برای بشر و کمکی برای پیشرفت و رسیدن به سعادت او هستند. معادن، نیز از جمله آن منابع و در نظر برخی مهمترین آنها است. استخراج مواد معدنی دارای فرصتها، چالشها و خطراتی برای توسعه پایدار جوامع است.
استان سیستان و بلوچستان با وسعتی بالغ بر ۱۸۷۰۰۰ کیلومترمربع پهناورترین استان ایران است. ویژگیهای بی همتای زمینشناسی و زمینریختشناسی استان (از قبیل سواحل مکران، آتشفشانهای تفتان و بزمان، گلفشانها و …) و قرارگیری استان در محل تقاطع چندین کمربند ماگمایی (کمان ماگمایی مکران، کمان ماگمایی ارومیه-دختر، نوار افیولیتی)، منجر به رشد چشمگیر ذخایر معدنی در استان شده است. تأثیرات مثبت و منفی غیرقابل انکار فعالیتهای معدنی در حوزههای مختلف در استان سیستان و بلوچستان برکسی پوشیده نیست. مسئله توسعه پایدار در بخش معادن و الزامات آن از جمله بهرهوری منابع معدنی، ایمنی، اجتماعی، اقتصادی و محیط زیستی آن به طور جدی مورد توجه در استان قرار نگرفته است. از سوی دیگر به دلیل فقدان توسعه پایدار، مشکلات متعددی به خصوص در حوزه اجتماعی در نقاطی که پتانسیلهای معدنی و واحدهای تولید محصولات معدنی و فلزی دارند، ایجاد شده است. مهمترین موضوع در توسعه پایدار معدن که میتوان از آن بعنوان پایه نام برد، حوزه اجتماعی است که شامل توزیع برابر منافع حاصل از فعالیتهای معدنی، احترام به حقوق افراد، امنیت و حریم خصوصی و اصلاح طبیعت به منظور بهرهمندی نسلهای آینده از منابع میشود.
مطالعهای که سال ۲۰۰۲ بر روی بیش از ۴۰ شرکت معدنی بزرگ دنیا انجام شد، اهمیت عوامل اجتماعی را در فعالیتهای معدنی به خوبی روشن ساخته است. بنابراین تلاش برای ایجاد منافع بلندمدت برای جوامعی که تحت تأثیر فعالیتهای معدنی قرار میگیرند از اهمیت بالایی برخودار است.
مسئولیت اجتماعی به معنی انجام امور داوطلبانه اجتماعی و فراتر از تعهدات قانونی موجود است. مسئولیت اجتماعی باید بهصورت یک فرهنگ در فعالیتهای معدن و صنایع معدنی نهادینه گردد. با توجه به اینکه عموم فعالیتهای معدنی در نقاط دوردست و مناطق کمتر برخوردار صورت میپذیرد، توجه به ارتباط بهینه با جوامع محلی و توسعه معادن و صنایع مربوطه در کنار ایفای مسئولیتهای اجتماعی برای هم افزایی و افزایش آثار مثبت و کاهش آثار سوءفعالیتهای معدنی بر زندگی جوامع محلی از اهمیت قابل ملاحظه ای برخودار است.
یکی از چالشهای مهم در معدنکاری مطالبهگری و حضور معارضین در منطقه است. باید مرز بین معارضین و مردم را بشناسیم. مردم مطالبهگر در منطقه به دو گروه تقسیم میشوند. نخست افرادی هستند که در منطقه زندگی میکنند و گروه دوم افرادی هستند که از منطقه کوچ کرده و رفت و آمد کمتری به منطقه دارند.
اغلب معادن در کنار روستا قرار دارند و مردم روستایی به کوهها تعلق خاطر دارند. مردم محلی و بومی معارضین محسوب نمی شوند.
معارضان منطقهای و دولتی یکی از چالشهای بزرگ بسیاری برای شرکتهای معدنی ایران هستند. بهطوریکه بسیاری از سرمایهگذاران بخش خصوصی با مخالفتها و سنگاندازی معارضین و کوتاه نیامدن کارشناسان شرکتها در قبال خواستههای مردم منطقه، عطای معدن را به لقای معارضین بخشیده و از ادامه کار منصرف میشوند. متاسفانه این موضوع باعث عقب افتادن منطقه از توسعه شده است. این درحالی است که برای حل این مشکل تاکنون راهکاری عملی و کاربردی از سوی مسئولان و شرکت های معدنی ارائه نشده است.
سوال بسیار مهم اینست که مردم مطالبهگر که در نزدیکی معدن سکونت دارند یا اراضی آنها چه قانونی و چه اجدادی در محدوده معدن واقع شده، به دنبال چه مطالبه مهمی میتوانند باشد؟
راههکاری پیشنهادی که بخشی از آن برعهده دولتمردان و بخش مربوط به شرکتهای معدنی برای بیرون آمدن از این چالش عبارتند از:
- بخشی از حقوق دولتی برای ایجاد زیرساختها منطقه معدنی اختصاص یابد.
- مشخص شدن وضعیت مالکیت و بهرهبرداری از اراضی که محدوده معدن قرار دارند.
- آگاهسازی و آگاهی رسانی به تمامی ساکنین منطقه در خصوص قوانین حوزه معدن.
- توسعه و بهرهبرداری از نیروی انسانی مردمان بومی منطقه معدنی
- مشارکت مردم در تمامی مراحل معدنکاری
- تشکیل شرکتهای تعاونی معدنی
- تشکیل شورا مشورتی از مردم منطقه
- مطالعات تخصصی حوزههای محیطزیست، منابع طبیعی، منابع آبی و… در منطقه، حین اکتشاف و پیش از شروع عملیات استخراج
- آموزش تخصصی و فنی برای مردم منطقه بسته به نوع ماده معدنی
- تشویق مردم منطقه برای مشارکت در کارهای اجرایی از جمله استخراج و کمک کردن برای خرید ماشینآلات و…