رمزگشایی از اهمیت معدنی ارمنستان برای ایالات متحده
یادداشتی از توحید ورستان در معدن۲۴
معدن ۲۴:در سالهای اخیر، نبرد قدرتهای جهانی به نفت و گاز طبیعی محدود نشده و دامنه آن به مواد معدنی نیز گسترش یافته است. زیرا بسیاری از فناوریهای راهبردی، از سیستمهای هوش مصنوعی گرفته تا جتهای جنگنده، به مواد معدنی حیاتی مانند کبالت، لیتیوم، گرافیت وابسته هستند. اما تمرکز ظرفیت تولید و فرآوری این منابع در کشورهای خاص، مواد معدنی کمیاب را به یکی از مهمترین عرصههای رقابت ژئوپلیتیکی در قرن بیست و یکم تبدیل میکند.
کشورهای کنترلکننده
همانطور که اشاره شد، سیستمهای هوش مصنوعی، خودروهای برقی، جتهای جنگنده، رادارها و دستگاههای الکترونیکی مدرن به تعدادی از مواد معدنی حیاتی وابسته هستند. رقابت فناوری بین ایالات متحده و چین در سالهای اخیر، قدرت اقتصادی و راهبردی این مواد خام را آشکار کرده است.
کبالت که تقریبا ۷۰ درصد تولید آن در جمهوری دموکراتیک کنگو میشود، به عنوان یکی از اجزای کلیدی باتریهای خودروهای برقی و مهمترین مواد اولیه برای گذار جهانی انرژی است. همچنین، استرالیا با تأمین بیش از نیمی از تولید جهانی لیتیوم، پیشگام جهانی در تولید این فلز است. اما، چین در زنجیرههای فرآوری لیتیوم و تولید باتری جایگاه بسیار قویتری دارد.
گرافیت یکی دیگر از مواد اولیه حیاتی مورد استفاده در باتریهای خودروهای برقی است. چین تولیدکننده اصلی گرافیت طبیعی است و همچنین بخش بزرگی از ظرفیت فرآوری گرافیت جهانی را کنترل میکند.
سهم چین در گالیوم که در نیمههادیها و صنایع دفاعی استفاده میشود، حتی بیشتر است. طبق گزارشهای بینالمللی، تقریباً ۹۸ درصد از تولید اولیه گالیوم جهان از چین است. از همین روی، این وضعیت نگرانیهایی را در مورد امنیت عرضه در بخشهای تولید تراشه و فناوری پیشرفته ایجاد میکند.
در مجموع، چین با در اختیار داشتن تقریباً ۸۵ تا ۹۰ درصد از ظرفیت فرآوری جهانی، رهبر بلامنازع در فرآوری عناصر کمیاب در سراسر جهان است. طبق گزارش آژانس بینالمللی انرژی، انتظار میرود تقاضا برای مواد معدنی کمیابی مورد استفاده در فناوریهای انرژی پاک در سالهای آینده افزایش بیشتری یابد. بنابراین، رقابت بر سر مواد معدنی حیاتی همچنان در سیاستهای انرژی، فناوری و امنیتی قرن بیست و یکم محوریت خواهد داشت.
اهمیت راهبردی قفقاز
قدرت بالای چین در تولید و به ویژه فرآوری مواد معدنی کمیاب، باعث نگرانی غرب و در راس آن ایالات متحده شده است. طبق دادههای سازمان زمینشناسی ایالات متحده در سال ۲۰۲۴، چین ۴۴ میلیون تن ذخایر عناصر کمیاب و ۶۹.۲ درصد از تولید جهانی مواد کمیاب را به خود اختصاص داده است. در این راستا، واشنگتن مجموعه سیاستهایی را برای کاهش وابستگی به چین را آغاز کرده که یکی از آنها همکاری با کشورهای دارنده این منابع است. در این میان، منطقه آسیای مرکزی و قفقاز به عنوان حوزه نفوذ سنتی روسیه از اهمیت بالایی برخوردار است که در قراردادهای اخیر ایالات متحده با این مناطق قابل ردیابی است.
باید توجه داشت که یکی از مهمترین بخشهای این مواد معدنی، مربوط به بخش انتقال و نفوذ در کریدورهای تجاری است. در واقع، با افزایش نگرانیها در مورد امنیت عرضه جهانی عناصر خاکی، تلاشها برای تنوعبخشی به منابع و مسیرهای حمل و نقل نیز ضروری شده است. آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی در این زمینه به عنوان مناطق مهم راهبردی در حال ظهور هستند. کشورهایی مانند قزاقستان و قرقیزستان دارای ذخایر کشف نشده عناصر خاکی کمیاب هستند، همچنین ارمنستان و آذربایجان به عنوان قطبهای ترانزیت حیاتی برای بازسازی بالقوه زنجیره تأمین عمل میکنند. موقعیت جغرافیایی آنها در امتداد ابتکار کمربند و جاده چین (BRI) و تعمیق تعاملات آنها با اتحادیه اروپا و ایالات متحده، اهمیت ژئواستراتژیک آنها را تقویت میکند.
این امر رقابت قدرتها در این کشورها را به شدت افزایش میدهد. برای نمونه، اخیرا ایالات متحده با ورود به پرونده کریدور زنگزور که بخش نخجوان جمهوری آذربایجان را از طریق جنوب ارمنستان به سرزمین اصلی متصل میکند، به دنبال گسترش نفوذ در بخش کریدورهای تجاری است تا صادرات مواد معدنی نیز تسهیل شود. ترامپ با میانجیگری بین باکو و ایروان، نام این کریدور را به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» (TRIPP) تغییر داد تا نفوذ خود در منطقه راهبردی قفقاز جنوبی گسترش دهد.
اخیرا نیز مارکو روبیو، وزیر امور خارجه دولت امریکا در توقف کوتاه در ایروان توافق همکاری با ارمنستان امضا کرد که یکی از آنها مربوط به دسترسی به مواد معدنی حیاتی ارمنستان است. معدن از دیرباز بخش مهمی از اقتصاد ارمنستان بوده که عمدتاً مس، مولیبدن و طلا به ارزش سالانه حدود یک میلیارد دلار استخراج میکند. اکنون، منابع زیرزمینی ارمنستان توجه واشنگتن را به خود جلب کرده و با تشدید رقابت با چین بر سر مواد خام، ارمنستان به دنبال ادغام عمیقتر در بازارهای جهانی و کشف ذخایر جدید است.
در سالهای اخیر، تولید بخش معدن به طور میانگین سالانه از ۷۵۰ میلیون دلار فراتر رفته که بین ۳ تا ۵.۵ درصد از تولید ناخالص داخلی ارمنستان (GDP) را تشکیل میدهد. تولید این بخش در سال ۲۰۲۱ به دلیل افزایش قیمت مس به اوج خود یعنی نزدیک به ۹۰۰ میلیون دلار رسید و از آن زمان تاکنون در سطوح پایینتر ثابت مانده است.
ارمنستان عمدتاً مس و همچنین مولیبدن و فلزات گرانبها مانند طلا و نقره و مقادیر کمی روی نیز استخراج میکند. معادن کاجاران، تگوت و آگاراک ذخایر مس و مولیبدن را در خود جای دادهاند و معادن سوتک و آمولسار حاوی طلا هستند. ارمنستان سنگ معدن استخراج شده خود را به طور کامل فرآوری نمیکند، در عوض کنسانتره و محصولات نیمه فرآوری شده خود را صادر میکند.
تحولات اخیر تمایل ایالات متحده به معادن ارمنستان را نمایان کرده است. بطوریکه، اندرو جانسون، معاون سفیر ایالات متحده، گفت که ایالات متحده «مشتاقانه منتظر گسترش همکاری با ارمنستان در زمینه معدن و اکتشافات زمینشناسی است». البته همکاری در بخش طلای ارمنستان با شرکتهای آمریکایی اخیرا افزایش یافته است.
همچنین، اتحادیه اروپا نیز تمایل خود برای همکاری با ارمنستان در حوزه مواد معدنی کمیاب را نشان داده است. «دستور کار راهبردی ایروان و بروکسل» که در ۲ دسامبر ۲۰۲۵ امضا شد، شامل معدن و مواد معدنی کمیاب نیز است که اولویتهای کوتاهمدت و میانمدت، مانند همکاری در زمینه تحقیقات زمینشناسی و اکتشاف منابع معدنی، با تمرکز بر مواد اولیه حیاتی در ارمنستان را تعیین میکند.
بنابراین، ارمنستان از دوجانبه کریدورهای انتقال و تولید از اهمیت بالایی در حوزه مواد معدنی دارد که این امر باعث افزایش اهمیت آن برای دولت ترامپ شده است. ورود ترامپ به پرونده پرچالش کریدور زنگزور و طرح مسیر ترامپ اوج این امر است که بدون تردید پیامدهای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی درپی خواهد داشت.