چرا ایران باید فولاد پیشرفته تولید کند؟
دکتر مهندس سید تقی نعیمی- کارشناس رسمی دادگستری –عضو بازنشسته هیئت علمی دانشگاه صنعتی امیرکبیر
معدن ۲۴:فولاد از متنوعترین مواد صنعتی در جهان امروز است و در آینده نیز جایگاه خود را بهعنوان یکی از اصلیترین مواد مورد استفاده در صنایع مختلف حفظ خواهد کرد. سالانه هزاران گرید فولادی با خواص متناسب با نیازهای گوناگون صنعتی، توسط متخصصان متالورژی تولید میشود و با ادامه روند نوآوری، گریدهای جدیدی نیز به این مجموعه افزوده میگردد.
دنیای مدرن امروز و سالهای پیشرو، همچنان به پیشرفت فناوری تولید فولاد وابسته است. کاهش مصرف انرژی به ازای هر تن محصول فولادی، کاهش انتشار گاز دیاکسید کربن به ازای هر تن فولاد تولیدی، و افزایش ارزش افزوده در تولید محصولات فولادی، از مهمترین محورهای توسعه صنایع هر کشوری به شمار میآیند.یکی از ویژگیهای مهم محصولات فولادی آن است که پس از مصرف، بهطور کامل قابلیت بازیافت دارند و میتوان آنها را دوباره به محصولات فولادی جدید تبدیل کرد.
گریدهای مختلف فولادی، بهعنوان مواد مهندسی پایه، نقش مهمی در توسعه و استقرار فناوریهای نوآورانه ایفا میکنند. بهبود بهرهوری در استفاده از منابع اولیه تولید فولاد نیز از عواملی است که به تقویت توسعه پایدار در پیشرفت صنعتی هر کشوری کمک خواهد کرد.
در آلمان، طی صد سال اخیر، محققان صنایع فلزی و مصرفکنندگان عمده محصولات فولادی، نیازهای جدید خود را از نظر خواص کاربردی فولادهای مصرفی، در همکاری با متخصصان متالورژی این کشور را دنبال کردهاند. این روند، به افزایش ارزش افزوده تولید فولاد کمک کرده و زمینه صادرات غیرمستقیم محصولات فولادی آلمان را در قالب کشتی، خودرو، تجهیزات پیشرفته و سایر محصولات صنعتی با ارزش افزوده زیاد فراهم ساخته است.
اقتصاد آلمان پس از چند سال رکود، تا پایان سال ۲۰۲۵ همچنان از وضعیت بحرانی فاصله نگرفته بود. با این حال، در چهارماهه نخست سال ۲۰۲۶، نشانههایی از بهبود محدود اقتصاد این کشور، در مقایسه با چهار ماهه نخست سال ۲۰۲۵، مشاهده میشود.
بر اساس تحلیل شاخصهای تولید اداره آمار آلمان، بخش ساختوساز در چهارماهه نخست سال ۲۰۲۶ نسبت به سال گذشته با کاهش روند تولید اندکی همراه بوده است. صنعت خودروسازی آلمان نیز در همین دوره روندی کاهشی داشته، اما در مقابل، مصرف فولاد در صنایع مهندسی مکانیک این کشور اندکی افزایش یافته است.
در مجموع، تولید و فرآوری فولاد آلمان در سال ۲۰۲۵ از نظر کمی حدود ۲ درصد نسبت به سال قبل کاهش یافت و حجم تولید فولاد خام در سال ۲۰۲۲ آلمان تقریباً به سطح سال ۲۰۰۹ رسیده است. با وجود این افت، آلمان در سال ۲۰۲۵ همچنان جایگاه خود را بهعنوان هشتمین تولیدکننده بزرگ فولاد خام در جهان را حفظ کرد.
بر مبنای وضعیت فعلی صنعت فولاد آلمان و عملکرد این صنعت در چهارماهه نخست سال ۲۰۲۶، پیشبینی میشود تولید فولاد این کشور تا پایان سال ۲۰۲۶ به حدود ۳۷ میلیون تن برسد. آلمان همچنان بزرگترین تولیدکننده فولاد در اروپا از نظر کمیت و کیفیت به شمار میآید. با این حال، تقاضای داخلی فولاد در آلمان طی سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۵ کاهش قابل توجهی داشته است. در این دوره، تقاضای داخلی از نظر حجمی حدود ۳۰ درصد و از نظر وزنی حدود ۱۲ میلیون تن کاهش یافته است. بنابراین، با وجود برخی نشانههای بهبود در شاخصهای تولید، انتظار نمیرود اقتصاد آلمان در مقایسه با سال گذشته در سال ۲۰۲۶ با رشد قابل توجهی همراه باشد.
پیش بینی صنعت فولاد آلمان
اگرچه انتظار نمیرود اقتصاد آلمان در مقایسه با سال گذشته در سال ۲۰۲۶ رشد قابل توجهی را تجربه کند، بررسی شاخصهای کلیدی صنعت فولاد میتواند تصویر روشنتری از وضعیت این صنعت ارائه دهد. در این زمینه، نمودار شماره ۱ روند تولید فولاد خام آلمان را از سال ۲۰۰۸ تا ۲۰۲۵، بر حسب میلیون تن، نشان میدهد.
در فاصله سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰، تولید فولاد خام آلمان بهطور تقریبی سالانه در سطح ۴۰ میلیون تن قرار داشت. با این حال، از سال ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵، تولید فولاد خام این کشور روندی کاهشی به خود گرفت . برای بررسی دقیقتر این تغییرات، نمودار شماره ۲ شاخصهای مرتبط با روند تولید فولاد آلمان را نشان میدهد.
همانطور که در نمودار شماره ۲ مشاهده میشود، شاخصهای کلیدی صنعت فولاد آلمان در چهارماهه نخست سال ۲۰۲۶ نسبت به دورههای قبل بهبود نسبی داشتهاند. البته در این تحلیل، پیامدهای جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و سایر طرفهای درگیر هنوز در نظر گرفته نشده است.
تولید فولاد خام آلمان در چهارماهه نخست سال ۲۰۲۶ حدود ۱۶.۵ میلیون تن بود که نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۵ حدود ۹ درصد افزایش نشان میدهد. با توجه به این روند افزایشی و بر مبنای سایر شاخصهای فنی تولید، پیشبینی میشود تولید فولاد خام آلمان در کل سال ۲۰۲۶ به حدود ۳۷ میلیون تن برسد.
نمودار شماره ۳ روند تغییرات سالانه سفارش محصولات فولادی نورد شده آلمان را نشان میدهد.
نمودار شماره ۴
همانطور که در نمودار شماره ۴ مشاهده میشود، میزان سفارشات محصولات فولادی آلمان از سال ۲۰۲۲ تا پایان سال ۲۰۲۵ روندی کاهشی داشته است. با این حال، در چهارماهه نخست سال ۲۰۲۶، سفارشات محصولات فولادی نسبت به دورههای قبل اندکی افزایش نشان میدهد.
صادرات غیرمستقیم محصولات فولادی آلمان به سایر کشورها در سال ۲۰۲۴ حدود ۳۵.۸ میلیون تن و واردات غیرمستقیم محصولات فولادی از سایر کشورها به آلمان در همان سال حدود ۲۷ میلیون تن بوده است. به بیان دیگر، تراز تجاری حجمی فولاد آلمان در سال ۲۰۲۵ حدود ۸.۹ میلیون تن مثبت گزارش شده است.
با توجه به عضویت آلمان در اتحادیه اروپا، مسئولان صنعت فولاد این کشور برای جلوگیری از واردات فولاد کشورهایی که دولتهای آنها از صنعت فولاد خود حمایت مالی میکنند( سوبسید میدهند)، از جمله چین که در سالهای اخیر بزرگترین صادرکننده فولاد جهان بوده است، تدوین مقررات جدید برای کاهش واردات فولاد به اتحادیه اروپا را پیشنهاد کردند. در نهایت، در تاریخ ۰۸/۰۶/۲۰۲۶، کمیسیون شورای اتحادیه اروپا مقررات جدید مربوط به صادرات فولاد از کشورهای ثالث به اتحادیه اروپا را تصویب کرد. بر اساس این مقررات، سهمیههای تعرفهای مشخصی برای کشورهای مختلف و محصولات خاص در نظر گرفته خواهد شد و واردات بیش از این سهمیهها مشمول تعرفه ۵۰ درصدی خواهد بود.
انتظار میرود صنعت فولاد آلمان در سالهای آینده، با اتکا به مقررات جدید اتحادیه اروپا، از واردات بخش قابل توجهی از محصولات فولادی به آلمان و سایر کشورهای عضو اتحادیه اروپا جلوگیری شود. هدف اصلی این مقررات، کاهش فشار ناشی از ظرفیت مازاد جهانی در صنعت فولاد است؛ ظرفیتی که تاکنون آثار مخرب آن بهطور کامل هنوز کنترل نشده است.
در سال ۲۰۲۵، حدود ۳۰ درصد فولاد مصرفی در کشورهای عضو اتحادیه اروپا، از جمله آلمان، از طریق واردات از کشورهای ثالث تأمین شده است. کشورهای عضو اتحادیه اروپا، بهویژه آلمان، امیدوارند با اجرای مقررات جدید، روند واردات فولاد از کشورهای ثالث به بازار اروپا کاهش یابد. در نتیجه، انتظار میرود رقابت عادلانه در زنجیرههای ارزش پایدار صنعت فولاد، در آلمان و سایر اعضای اتحادیه اروپا، بیش از گذشته تقویت و تضمین شود.
این موضوع برای ایران نیز حائز اهمیت است. ایران از یک سو صادرکننده برخی محصولات فولادی با ارزش افزوده بالا، از جمله ورقهای نازک رنگی فولادی تولیدشده در مجتمع فولاد مبارکه است و از سوی دیگر، یکی از صادرکنندگان عمده فولاد خام به سایر کشورها به شمار میآید. بنابراین، با اجرای مقررات جدید اتحادیه اروپا، صادرات فولاد ایران به اتحادیه اروپا با محدودیتها و دشواریهای بیشتری از قبل مواجه خواهد شد.
از این رو، لازم است مسئولان محترم کشور از هماکنون برای شرایط جدید برنامهریزی کنند. با توجه به اینکه مصرف داخلی فولاد در ایران طی سالهای گذشته بسیار کمتر از ظرفیت تولید فولاد خام کشور بود و این وضعیت تا حد زیادی ناشی از سوءمدیریت و برنامهریزی های نادرست در سالهای گذشته ایران است، ادامه روند پیشین تولید و صادرات فولاد خام امکانپذیر به نظر نمیرسد. افزون بر این، محدودیتهای مربوط به تأمین گاز، برق ، آب و سایر نهادههای مورد نیاز تولید فولاد نیز تداوم الگوی گذشته را دشوارتر خواهد کرد. همچنین، همانگونه که بارها اشاره شده، ارز حاصل از صادرات فولاد خام در سالهای گذشته، در عمل کمتر از ۸۰ درصد ارزش جهانی حاملهای انرژی مصرفشده برای تولید فولاد خام صادراتی بوده است.
ایران در سال ۲۰۲۵ با تولید حدود ۸/۳۱ میلیون تن دهمین تولید کننده بزرگ فولا خام در دنیا بود. ضریب استفاده از ظرفیتهای تجهیزاتی موجود برای تولید فولاد خام ایران متاسفانه حدود ۶۰ درصد بود. ایجاد ظرفیت های جدید تولید فولاد خام ایران تا رسیدن به حدود ۸۰ درصد ضریب استفاده از ظرفیتهای موجود و تا ده سال آینده به نظر نویسنده اتلاف منابع محدود کشور برای کسب درآمد های بادآورده برای افراد خاصی ملنند گذشته شاید باشد .
تجربه سالهای گذشته بهروشنی نشان داده است که افزایش تولید فولاد خام، بهخودیخود راهی بهسوی توسعه همهجانبه ایران باز نمیکند. تکرار سیاستهایی که نتیجه آن بازگشت محدود ارزش افزوده به اقتصاد کشور بوده است و بیش از آنکه نشانه برنامهریزی صنعتی باشد، بیانگر اصرار بر مسیری آزموده و کمبازده جهانی مسئولان میباشد.
از این رو میبایست در برنامهریزی سالهای آینده رشد کیفی محصولات فولادی و تولید کالاهای با ارزش افزوده بالاتر جایگزین افتخار به رشد کمی تولید فولاد خام فعلی گردد. صنعتی که مواد اولیه و انرژی کشور را مصرف میکند، اما در نهایت مجبور است مقدار زیادی فولاد را در قالب تجهیزات ساختهشده و محصولات با ارزش افزوده چند برابر فولاد خام صادراتی ایران از سایر کشورها وارد نماید. ادامه این روند به توسعه پایدار هم جانبه کشور منجر نخواهد شد ، بلکه باید مسیر درست ، حرکت به سمت تولید محصولات پیچیدهتر، کاهش واردات غیرمستقیم فولاد، و افزایش سهم ایران در زنجیره ارزش افزوده محصولات فولادی کوشش نمود که البته این مهم با تلاش مسئولین و مدیران محترم این بخش از سالهای قبل امکان پذیر بوده است که متاسفانه عملی نشده، امید است حداقل در سالهای آینده انشاءالله به صورت قطعی و عملی امکان پذیر شود .
( امروز، سرافرازی دی را هنری نیست/ میباید از امسال سخن راند، نه از پار)
منابع مورد استفاده:
۱-انتشارات مختلف STAHL تا اول ماه می سال ۲۰۲۶
۲-سایت WORLS STEEL IN FIGURE گزارش سال های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵
۳-گزارش های سالانه فولاد کمیسیون اتحادیه اروپا ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵