تجارت خارجی ایران باید از وارداتمحوری به صنعتیسازی تغییر مسیر دهد
یادداشتی از رضا موسایی، محقق حوزه های اقتصادی در معدن۲۴
معدن۲۴: تجارت خارجی یکی از مهمترین پیششرطهای توسعه اقتصادی است و میتواند از مسیر افزایش رقابت، انتقال فناوری، دستیابی به صرفه مقیاس و توسعه صادرات، به رشد پایدار اقتصاد کمک کند؛ اما در اقتصاد ایران، مسئله اصلی صرفاً میزان تجارت خارجی نیست، بلکه به گفته رضا موسایی، محقق اقتصادی، کیفیت کالاها و فناوری مبادلهشده و جایگاه ایران در زنجیره ارزش جهانی اهمیت بیشتری دارد.
موسایی معتقد است ساختار تجارت خارجی ایران طی دهههای گذشته عمدتاً نامتوازن بوده و بخش قابل توجهی از صادرات صنعتی کشور را کالاهای خام، نیمهخام و محصولات منبعمحور تشکیل میدهند. در مقابل، سهم محصولات با فناوری پیشرفته از صادرات صنعتی کشور بسیار محدود است و به حدود ۰.۸۱ درصد میرسد.
به اعتقاد این محقق اقتصادی، ادامه چنین الگویی باعث شده جایگاه ایران در زنجیرههای ارزش جهانی عمدتاً در مراحل ابتدایی و بالادستی باقی بماند؛ در حالی که هدف سیاست تجاری باید حرکت از صادرات مواد خام و محصولات اولیه به سمت صادرات کالاهای صنعتی با ارزشافزوده بالاتر باشد.
آزادسازی تجاری بدون آمادهسازی صنعت
موسایی با تأکید بر اینکه افزایش تعامل با اقتصاد جهانی بهتنهایی نمیتواند مشکل رقابتپذیری صنعت ایران را حل کند، میگوید اقتصاد و صنعت کشور در شرایط فعلی آمادگی ورود ناگهانی به رقابت تمامعیار جهانی را ندارند.
به گفته وی، رقابتپذیری به پیشنیازهایی همچون بازارهای مالی کارآمد، حقوق مالکیت شفاف، ثبات و پیشبینیپذیری متغیرهای اقتصاد کلان و توانمندی فناورانه نیاز دارد؛ مؤلفههایی که ضعف آنها میتواند ورود بدون برنامه به بازارهای جهانی را به جای افزایش بهرهوری، به تضعیف تولید داخلی منجر کند.
او در همین زمینه به وضعیت ساختار صنعتی کشور اشاره کرده و معتقد است تعدد بنگاههای کوچک و از دست رفتن صرفه مقیاس، یکی از مشکلات اساسی صنعت ایران است. به باور موسایی، وجود صدها واحد تولیدی در برخی صنایع با تیراژ پایین، منابع مالی و ظرفیت لازم برای تحقیق و توسعه، برندسازی و حضور پایدار در بازارهای صادراتی را از بنگاهها سلب کرده است.
از نگاه این محقق اقتصادی، راهکار در شرایط فعلی میتواند حرکت به سمت «رقابت مدیریتشده» باشد؛ به این معنا که پیش از قرار دادن بنگاههای داخلی در معرض رقابت گسترده جهانی، ساختار آنها اصلاح، پلتفرمهای موازی تجمیع و توان فناورانه و مقیاس تولید ارتقا پیدا کند.
واردات فناوری، نه واردات صرف کالا
موسایی همچنین معتقد است واردات زمانی میتواند به انتقال فناوری و توسعه صنعتی منجر شود که با سازوکار جذب دانش همراه باشد. به گفته وی، تجربه سالهای گذشته نشان داده است که خرید خطوط مونتاژ، تجهیزات آماده یا فناوریهای خارجی بدون ایجاد ظرفیت طراحی و مهندسی داخلی، وابستگی تولید به منابع ارزی را افزایش میدهد.
وی پیشنهاد میکند تقاضای فناوری بنگاههای داخلی تجمیع شود تا امکان خرید فناوری در مقیاس اقتصادی فراهم شود و همزمان دفاتر طراحی و مهندسی در داخل کشور توسعه پیدا کنند.
این محقق اقتصادی همچنین بر پایان دادن به حمایتهای دائمی از بنگاهها تأکید دارد و میگوید حمایت تعرفهای و تسهیلاتی باید مشروط، هدفمند و زمانمند باشد. به اعتقاد وی، ادامه حمایت باید به شاخصهایی همچون افزایش عمق ساخت داخل، سرمایهگذاری واقعی در تحقیق و توسعه و عملکرد صادراتی بنگاهها وابسته شود.
از نگاه موسایی، ورود شرکتها و فناوریهای خارجی به پروژههای بزرگ کشور نیز باید با پیوست فناوری همراه باشد تا همکاری خارجی به انتقال دانش فنی و اتصال شرکتهای خارجی به شرکتهای دانشبنیان و زنجیره تأمین داخلی منجر شود.
ضرورت تغییر الگوی تجارت خارجی
موسایی یکی دیگر از الزامات اصلاح ساختار تجارت خارجی را حرکت به سمت «تراز ارزی درونصنعتی» میداند. به گفته وی، نمیتوان منابع ارزی حاصل از صادرات نفت و محصولات پتروشیمی را به صنایعی اختصاص داد که ارزشافزوده پایینی ایجاد میکنند و همچنان مصرفکننده دائمی ارز هستند.
بر این اساس، صنایع مونتاژی و وارداتمحور باید بهتدریج به سمت تأمین نیاز ارزی خود از محل صادرات و تعمیق ساخت داخل حرکت کنند.
وی در مجموع تأکید دارد که راهبرد مناسب برای ایران، «تجارت خارجی راهبردی» است؛ راهبردی که در آن توافقات تجاری هدفمند، توسعه روابط دوجانبه و چندجانبه، کاهش وابستگی به دلار، صادرات کالاهای صنعتی با ارزشافزوده و واردات ماشینآلات و نهادههای مورد نیاز تولید در کنار یکدیگر قرار گیرند.
جغرافیا بهتنهایی ایران را هاب ترانزیتی نمیکند
این محقق اقتصادی درباره ظرفیت ایران برای تبدیل شدن به هاب ترانزیتی منطقه نیز معتقد است برخورداری از موقعیت جغرافیایی مناسب بهتنهایی برای تحقق چنین هدفی کافی نیست.
به گفته موسایی، سرعت، امنیت، هزینه و کیفیت شبکه روابط بینالمللی، مؤلفههایی هستند که یک مسیر ترانزیتی را به مسیر رقابتی تبدیل میکنند. در این میان، تحریمها و محدودیتهای بانکی، نبود دسترسی آسان به بیمههای معتبر بینالمللی و افزایش هزینه مبادلات مالی، ریسک فعالیت شرکتهای بینالمللی در مسیرهای مرتبط با ایران را افزایش داده است.
در کنار این مسائل، ضعف زیرساختهای فیزیکی و هوشمند نیز از دیگر موانع توسعه ترانزیت در کشور است. فرسودگی بخشی از شبکه ریلی و ناوگان جادهای، کمبود تجهیزات مدرن در بنادر، تکمیل نبودن برخی اتصالات ریلی و طولانی بودن فرآیندهای گمرکی از جمله چالشهایی است که به اعتقاد موسایی، هزینه و زمان عبور کالا از ایران را افزایش میدهد.
او همچنین به رقابت کشورهای منطقه اشاره میکند و میگوید کشورهایی مانند ترکیه، امارات، عربستان، آذربایجان و قزاقستان با سرمایهگذاری در زیرساختهای لجستیکی و انعقاد توافقات چندجانبه، در حال تقویت مسیرهای جایگزین هستند.
پیوند ترانزیت با تولید صنعتی
موسایی در نهایت بر ضرورت پیوند دادن ظرفیت ترانزیتی ایران با تولید صنعتی تأکید دارد. از نگاه وی، ترانزیت نباید صرفاً به دریافت عوارض از عبور کامیونها و ارائه خدمات حملونقل محدود شود، بلکه باید بخشی از زنجیره ارزش منطقهای باشد.
به گفته این محقق اقتصادی، ایران زمانی میتواند از موقعیت جغرافیایی خود مزیت اقتصادی پایدار بسازد که کالاهای عبوری در بنادر، مناطق لجستیکی و مراکز صنعتی کشور امکان پردازش و ایجاد ارزشافزوده پیدا کنند و سپس در قالب محصولات نهایی یا واسطهای به بازارهای منطقهای صادر شوند.
بر این اساس، توسعه ترانزیت باید همزمان با دیپلماسی اقتصادی فعال، توسعه زیرساختهای لجستیکی، نوسازی گمرکات و تقویت روابط تجاری با پیمانهای منطقهای دنبال شود. در غیر این صورت، موقعیت جغرافیایی ایران همچنان یک مزیت بالقوه باقی خواهد ماند؛ مزیتی که لزوماً به قدرت اقتصادی بالفعل تبدیل نمیشود.