فصل نوین اکتشافات معدنی با توانمندی بخش خصوصی
معدن۲۴: بخش معدن ایران برای دستیابی به ذخایر جدید و عبور از محدودیتهای اکتشافات سنتی، نیازمند تغییر رویکرد و استفاده از ظرفیتهای گسترده بخش خصوصی است. در همین راستا، سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، توانمندسازی بخش خصوصی و بهرهگیری از ظرفیتهای مالی، فنی و انسانی این بخش را به عنوان یکی از محورهای اصلی توسعه اکتشافات دنبال میکند.
به گزارش معدن۲۴، در رویکرد جدید سازمان زمینشناسی در کنار سرمایهگذاران قرار میگیرد و با ایجاد زیرساختهای اطلاعاتی، تولید دادههای پایه و نظارت فنی، زمینه حضور مؤثرتر بخش خصوصی در فرآیند اکتشاف را فراهم میکند. تجربه طرح تحول مشارکت با بخش خصوصی نیز نشان داده است که با توجه به رشد توانمندی شرکتهای خصوصی در حوزه تجهیزات، آزمایشگاهها و نیروی انسانی متخصص، میتوان اجرای عملیات اکتشافی را با حضور پررنگ این بخش پیش برد.
امروز کشور از نظر توان زمینشناسی و اکتشافی بخش خصوصی نسبت به گذشته تغییرات قابل توجهی داشته و شرکتهای متعددی با برخورداری از امکانات فنی، تجهیزات و نیروی انسانی متخصص آماده نقشآفرینی هستند. با این حال، در شناسایی گستره کامل ذخایر معدنی و توسعه اکتشافات عمیق همچنان با چالشهایی مواجه هستیم که ورود بخش خصوصی میتواند به رفع آن کمک کند.
طرح مردمیسازی اکتشافات معدنی یکی از برنامههای سازمان زمینشناسی در چارچوب حکمرانی مشارکتی است که با هدف حضور هدفمند بخش خصوصی در فرآیند اکتشاف طراحی شده است. برخلاف تجربه واگذاری پهنههای معدنی در دهه ۹۰ که به دلیل نبود اطلاعات پایه کافی و ایجاد برخی تعارضات نتوانست اهداف مورد انتظار را به طور کامل محقق کند، در مدل جدید با تعریف بلوکهای سرمایهگذاری، شرح خدمات مورد نیاز سازمان زمینشناسی در حوزه تولید اطلاعات پایه، در تمام مساحت بلوکها توسط بخش خصوصی اجرا میشود.
در این مدل، سه نوع بسته سرمایهگذاری شامل تولید اطلاعات پایه، ژئوفیزیک هوایی و بستههای مختلط پیشبینی شده است. بستههای ژئوفیزیک هوایی با هدف شناسایی ذخایر معدنی پنهان و بستههای مختلط با ترکیب تولید اطلاعات پایه و اکتشاف ذخایر جدید طراحی شدهاند. این بستهها متناسب با ظرفیت شرکتهای خصوصی، دانشگاهها و کنسرسیومهای تخصصی تنظیم میشوند.
در ساختار اجرایی این مدل، معاونت امور معادن و صنایع معدنی وزارت صمت نقش سیاستگذاری و ارائه مشوقهای قانونی را بر عهده دارد، سازمان زمینشناسی ناظر فنی اجرای طرح و دریافتکننده اطلاعات و نتایج فعالیتهای بخش خصوصی است و بخش خصوصی نیز بر اساس استانداردهای فنی سازمان، در تولید نقشههای پایه زمینشناسی در مقیاس یکپنجاههزارم مشارکت میکند.
در این مدل، بخش خصوصی با تأمین سرمایه و اجرای عملیات اکتشافی تحت نظارت سازمان زمینشناسی، متناسب با میزان سرمایهگذاری و کیفیت نتایج ارائهشده، از امتیاز ادامه فعالیت در بخشی از بلوک سرمایهگذاری برخوردار میشود و میتواند برای دریافت پروانه اکتشاف و گواهی کشف اقدام کند. همچنین پیشبینی شده است علاوه بر امتیازهای مربوط به مساحت اکتشافی، ظرفیتهایی مانند محصولات لایه مزایده، گواهی کشف و پروانه بهرهبرداری نیز به عنوان مشوقهای سرمایهگذاری در نظر گرفته شود تا با کاهش ریسک فعالیت، بازگشت سرمایه بخش خصوصی تسهیل شود.
با توجه به نو بودن مدل مشارکتی اکتشاف در کشور، اجرای موفق آن نیازمند طراحی مشوقهای جذاب و حرکت تدریجی و هدفمند است. این مدل با مولدسازی ظرفیت بخش خصوصی میتواند سرعت تولید اطلاعات پایه و اجرای مطالعاتی مانند ژئوفیزیک هوایی را افزایش دهد.
ورود بخش خصوصی در کنار فعالیتهای سازمان زمینشناسی، امکان اجرای همزمان پروژهها در چندین بلوک و استان مختلف را فراهم میکند و باعث میشود روند اکتشافات در سراسر کشور با سرعت بیشتری پیش برود. همچنین استفاده از منابع مالی و انسانی بخش خصوصی میتواند تحقق اهداف برنامه هفتم توسعه در زمینه تولید اطلاعات پایه و اکتشاف در زونهای فلززایی اولویتدار را تسریع کند.
یکی از مهمترین الزامات موفقیت مدل مشارکتی اکتشاف، تولید دادههای دقیق و باکیفیت زمینشناسی است. هرگونه خطا در تولید این دادهها علاوه بر هدررفت منابع کشور، میتواند موجب کاهش اعتماد سرمایهگذاران بخش خصوصی شود؛ به همین دلیل افزایش دقت مطالعات و ارتقای کیفیت دادههای اکتشافی در پروژههای جدید مورد توجه قرار گرفته است.
تهیه مطالعات دقیق در مقیاس یکپنجاههزارم و تولید دادههای با رزولوشن بالا، مبنای تصمیمگیریهای هدفمند در اکتشاف است. استفاده از روشهایی مانند ژئوفیزیک هوایی نیز علاوه بر تکمیل مطالعات گذشته، امکان شناسایی ذخایر جدید معدنی را فراهم میکند.
تولید اطلاعات پایه، تهیه نقشههای زمینشناسی و اجرای اکتشافات عمیق، زیرساخت اصلی ورود سرمایهگذاران به حوزه معدن محسوب میشود و با کاهش زمان دسترسی به اطلاعات، مسیر توسعه سرمایهگذاری در بخش معدن را هموارتر میکند.
طبق اعلام رئیس سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، نقشه راه پنجساله تحول اکتشافات با هدف تأمین پایدار مواد اولیه صنایع تدوین شده است. این برنامه بر توسعه نقشههای زمینشناسی، شناسایی مناطق مستعد، تولید دادههای پایه و افزایش مشارکت بخش خصوصی تمرکز دارد.
اجرای برنامههایی مانند برداشت دو میلیون کیلومتر خطی ژئوفیزیک هوایی در چارچوب برنامه هفتم توسعه نیز میتواند با ایجاد دادههای پایه گسترده، زمینه شناسایی ذخایر پنهان و جذب سرمایهگذاریهای جدید در بخش معدن را فراهم کند.
تجربه کشورهای موفق معدنی مانند استرالیا، آمریکا، آلمان، چین و لهستان نشان میدهد که توسعه مشارکت بخش خصوصی در اکتشاف، نیازمند شفافیت قراردادها، تضمینهای مالی و تعیین روشن حقوق دادههاست. در این کشورها، پروژههای اکتشافی به صورت مرحلهای پیش میروند و سازوکارهای مشخصی برای تضمین کیفیت اطلاعات و نحوه سرمایهگذاری وجود دارد.
بر این اساس، موفقیت مدل مشارکتی اکتشاف در ایران نیز به ایجاد چارچوبهای شفاف، ارائه مشوقهای قانونی، تضمین کیفیت دادهها و ایجاد اعتماد میان دولت و سرمایهگذاران بخش خصوصی وابسته است؛ مسیری که میتواند ظرفیتهای پنهان معدنی کشور را به فرصتهای اقتصادی تبدیل کند.