به مناسبت سالگرد تاسیس سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور
روایتی از یک سازمان ۶۷ ساله؛ مروری بر مهمترین اقدامات، طرحها و دستاوردها
معدن ۲۴:پشت هر کوه، دشت، معدن و رودخانه این سرزمین، میلیونها سال تاریخ زمینشناختی نهفته است؛ تاریخی که منابع را شکل داده، مسیر آبهای زیرزمینی را رقم زده، چهره سرزمین را ساخته و نشانههایی از مخاطرات را در خود جای داده است. شناخت این سرزمین، فقط شناخت گذشته زمین نیست؛ شناخت ظرفیتها، محدودیتها و آینده ایران است.
۶۷ سال پیش، سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور با همین نگاه پا گرفت؛ نهادی که نصرالله خادم بنیان گذاشت و از آن روز تا امروز، نسلهایی از مدیران، زمینشناسان و دانشمندان، هر یک بخشی از مسیر شناخت علمی ایران را پیش بردهاند.
حاصل این ۶۷ سال، تنها مجموعهای از نقشهها و گزارشها نیست؛ طی چند دهه، بخش مهمی از اطلاعات پایه زمینشناختی ایران به دست متخصصان این سازمان تولید و منتشر شده است؛ سرمایهای علمی که میتواند پشتوانه بسیاری از مطالعات اکتشافی، معدنی، عمرانی و توسعهای کشور به شمار رود.
این، روایت یک سازمان ۶۷ ساله است؛ روایت دانشی که از دل زمین ایران آغاز شد، در طول نسلها انباشته شد و امروز همچنان برای شناخت، اکتشاف و ساختن آینده این سرزمین به کار گرفته میشود.
به مناسبت سالگرد تأسیس سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، گزارشی داریم بر برخی از مهمترین طرحها، اقدامات و دستاوردهای این مسیر در سالیان اخیر؛ مسیری که امروز تلاش میکند سرمایه علمی و اطلاعاتی چند دهه گذشته را با فناوریهای نوین، اکتشاف هدفمند، دادههای یکپارچه و ظرفیت سرمایهگذاری بخش خصوصی پیوند دهد.
اکتشاف معادن؛ از شناخت ظرفیتها تا جذب سرمایه
زمین ایران در کنار پیچیدگیهای زمینشناختی، ظرفیتهای بزرگی برای تأمین مواد اولیه صنایع و ایجاد ارزش افزوده در خود جای داده است. اما رسیدن به این ظرفیتها، پیش از هر چیز به شناخت دقیقتر زمین و کاهش ریسک اکتشاف نیاز دارد.
در سالهای اخیر، یکی از مهمترین فصلهای این مسیر با طرح تحول زمینشناسی و اکتشاف ذخایر معدنی رقم خورد؛ طرحی که از سال ۱۴۰۰ با همکاری معاونت معدنی وزارت صمت و سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) و با محوریت سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور آغاز شد.
این طرح با شناسایی هدفمندتر ظرفیتهای معدنی، کوتاهشدن چرخه اکتشاف و تمرکز بر پهنههای دارای پتانسیل بیشتر شکل گرفت. اجرای آن از نواحی مستعد آغاز شد و بهتدریج در پهنههای مختلف کشور ادامه یافت؛ رویکردی که تلاش میکند شناخت زمین را از یک فعالیت پراکنده به فرآیندی هدفمند و متصل به نیازهای اکتشافی کشور تبدیل کند.
اما تحول در اکتشاف فقط به شناخت ظرفیتها محدود نمیشود. سرمایهگذاری و ورود توان اجرایی بخش خصوصی، حلقه دیگری از این زنجیره است؛ حلقهای که سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور با راهبری معاونت معدنی وزارت صمت، طراحی الگوی مشارکتی آن را برای نخستینبار دنبال کرده است.
در این مدل، دانش و استانداردهای حاکمیتی سازمان در کنار توان مالی و اجرایی بخش خصوصی قرار میگیرد. بخش خصوصی تأمین مالی و اجرای عملیات را بر عهده میگیرد و سازمان زمینشناسی، صلاحیت فنی، نظارت، کنترل کیفیت، استانداردسازی و تأیید نهایی دادهها را دنبال میکند. به این ترتیب، تلاش میشود میان دانش، داده و سرمایه پیوندی شکل بگیرد که حاصل آن کاهش ریسک اکتشاف و سرعتبخشیدن به شناسایی ذخایر جدید باشد.
این مدل نشاندهنده تلاش برای ورود اکتشاف کشور به مرحلهای تازه است؛ مرحلهای که در آن سرمایه بخش خصوصی میتواند بر بستری از اطلاعات و دانش زمینشناسی تولیدشده توسط حاکمیت حرکت کند.
پایگاه جامع دادههای علوم زمین؛ حافظه علمی سرزمین
هرچه اکتشاف گستردهتر میشود، اهمیت دادهها نیز بیشتر خود را نشان میدهند. ۶۷ سال مطالعه، برداشت و تحلیل در حوزههای مختلف علوم زمین، حجم بزرگی از اطلاعات را در کشور ایجاد کرده است؛ اطلاعاتی که اگر پراکنده بمانند، بخشی از ظرفیت خود را برای تصمیمسازی از دست خواهند داد.
پایگاه جامع دادههای علوم زمین کشور پاسخی به همین نیاز است؛ تلاشی برای گردآوری، استانداردسازی، نگهداری، یکپارچهسازی و در دسترس قرار دادن دادههایی که طی سالها توسط سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور و دیگر دستگاههای متولی علوم زمین تولید شدهاند.
اهمیت چنین زیرساختی در یک نکته خلاصه میشود: هر تصمیم بزرگ درباره زمین، به داده معتبر نیاز دارد .هرچه این دادهها یکپارچهتر، استانداردتر و در دسترستر باشند، امکان شناخت دقیقتر ظرفیتها و کاهش ریسک تصمیمها نیز بیشتر خواهد شد.
پایگاه جامع دادههای علوم زمین، در واقع بخشی از همان سرمایهای است که سازمان طی دههها تولید کرده و اکنون تلاش میکند آن را از شکل دادههای پراکنده به زیرساختی برای تصمیمگیری و توسعه تبدیل کند.
شناخت مخاطرات؛ وقتی زمین روی دیگر خود را نشان میدهد
زمین ایران فقط روایت منابع و ظرفیتها نیست. همان ساختارهای زمینشناختی که به این سرزمین تنوع و ثروت بخشیدهاند، در بخشهایی با خود مخاطراتی مانند زمینلرزه، زمینلغزش، فرونشست و سیلاب نیز به همراه دارند.
از این منظر، شناخت زمین، زمانی کامل میشود که روی دیگر آن، یعنی مخاطرات، نیز دیده شود. شناسایی و پهنهبندی مخاطرات، به معنای شناخت نقاط آسیبپذیر پیش از آن است که خسارت رخ دهد؛ دانشی که میتواند در انتخاب محل پروژههای عمرانی، کاهش ریسک سرمایهگذاری و افزایش تابآوری شهرها و زیرساختها نقش داشته باشد.
در همین مسیر، تولید و ساماندهی اطلس مخاطرات کشور را میتوان بخشی از تلاش برای تبدیل دادههای زمینشناختی به ابزاری برای تصمیمگیری و پیشگیری دانست؛ تلاشی برای اینکه شناخت زمین، پیش از وقوع حادثه به کار آید، نه پس از آن.
از شناخت زمین تا ساختن آینده
در ۶۷ سال گذشته، زمین ایران برای سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، فقط موضوع مطالعه نبوده است؛ سرزمینی بوده که باید لایهبهلایه شناخته میشد تا بتوان ظرفیتهایش را دید، خطراتش را شناخت و درباره آیندهاش دقیقتر تصمیم گرفت.
امروز این شناخت دیگر به سطح زمین محدود نیست. ذخایر عمیق و پنهان معدنی، آبهای زیرزمینی، منابع زمینگرمایی و ساختارهای زیرسطحی، استفاده گستردهتر از ژئوفیزیک، سنجشازدور، فناوریهای نوین و روشهای پیشرفته پردازش داده را ضروری کردهاند.
در این میان، سرمایه اصلی سازمان همچنان همان چیزی است که طی ۶۷ سال شکل گرفته است: نیروی انسانی، دانش، تجربه و داده. آنچه تغییر کرده، ابزارها و مقیاس استفاده از این سرمایه است.
مسیر امروز سازمان را میتوان از همین زاویه دید:
از نقشههای زمینشناسی به اطلاعات جامعتر، از شناسایی منابع به اکتشاف هدفمند، از اکتشاف به جذب سرمایه و از تولید داده به تصمیمسازی.
اما این مسیر هنوز به پایان نرسیده است. نیاز کشور به مواد معدنی جدید، ضرورت کاهش ریسک سرمایهگذاری، چالشهای آب و فرونشست و افزایش مخاطرات زمینشناختی، همگی نشان میدهند که شناخت سرزمین همچنان یک مأموریت زنده و رو به آینده است.
۶۷ سال پس از آنکه نخستین گامها برای شناخت علمی زمین ایران برداشته شد، پرسش همچنان همان است: زمین ایران چه میگوید و ما تا چه اندازه آن را میشناسیم؟
پاسخ به این پرسش، امروز بیش از همیشه به دانش، داده، فناوری و تصمیمگیری درست وابسته است.
روایت یک سازمان ۶۷ ساله، در نهایت روایت شناخت سرزمینی است که گذشتهاش در دل زمین ثبت شده و آیندهاش نیز به چگونگی شناخت همین زمین وابسته است.
با ما در چهارمین کنفرانس تخصصی اکتشاف ذخایر معدنی استیل پرایس همراه باشید.
تهران، ۱۷ شهریورماه ۱۴۰۵
02188994685/ ۰۹۳۶۱۵۸۴۷۸۸
https://steelpriceevents.ir