اکتشاف معدنی در قرن ۲۱؛ اولویت طلا و مس در برنامههای جهان
معدن۲۴: در چهارمین دوره کنفرانس اکتشاف استیلپرایس، پیمان افضل، استاد تمام معدن دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب و عضو شورای سیاستگذاری این کنفرانس، ابعاد گوناگون اکتشافات معدنی در جهان و برنامههای راهبردی شرکتها و کشورها را تشریح کرد.
قرن بیستویکم، قرن معدن
افضل در توضیح جایگاه مواد معدنی در اکوسیستم جهانی گفت: «اگر قرن بیستم را قرن نفت و گاز در نظر بگیریم، قرن بیستویکم قطعاً قرن معدن است؛ مواد معدنی در دنیای امروز در خیلی از مناقشات و منازعات بینالمللی عامل اصلیاند؛ حتی در دوره پساکرونا، در بحرانهای جهانی و در نبردهایی که در دنیا جریان دارد، منابع معدنی اگر نگوییم نقش نخست دارند، حتماً از نقشهای نخست به شمار میآیند.»
۴۳۲ میلیارد دلار در ۲۳۴۷ پروژه معدنی
وی در ادامه به تازهترین دادههای جهانی اشاره کرد و افزود: «بر اساس نقشهای که بهتازگی منتشر شده، ۴۳۲ میلیارد دلار در ۲۳۴۷ پروژه معدنی از اکتشاف تا بهرهبرداری، تنها برای عناصر و کانیهای راهبردی، سرمایهگذاری شده است و پیشبینی میشود این رقم در سال ۲۰۲۶ به بیش از ۵۴۰۰ پروژه برای کل مواد معدنی برسد و سرمایهگذاری کمینه ۴۰۶ میلیارد دلار در نظر گرفته شده است.»
افضل با تشریح وضعیت شرکتها گفت: با تمام بحرانهای جهانی، منازعات و درگیریها، سود و درآمد شرکتهای بزرگ معدنی بهشدت افزایش یافته است؛ درآمد ۴۰ شرکت اصلی معدنی دنیا به ۹۹ میلیارد دلار رسیده و سود خالص آنان به بیش از ۱۲۰ میلیارد دلار بالغ میشود. وی دلیل عدم افزایش چشمگیر هزینهها را بهرهبرداری شرکتها از دستاوردهای انقلاب صنعتی چهارم و پنجم در کار اکتشاف مواد معدنی دانست.
ثبات بودجه اکتشافی در سایه بحرانها
این استاد دانشگاه در بخش دیگر اظهارات خود گفت: سرمایهگذاری اکتشافی در سال ۲۰۲۵ با تمام بحرانها نسبت به ۲۰۲۴ تقریباً ثابت ماند و تنها حدود ۱۰۰ میلیون دلار تفاوت ثبت شده؛ در نیمه دوم ۲۰۲۵ به سبب افزایش شدید قیمت فلزات و مواد معدنی، رشد چشمگیری در سرمایهگذاری اکتشافی در سطح دنیا ثبت شده است. وی بودجه سرمایهگذاری اکتشافی سال ۲۰۲۵ را ۱۲.۴ میلیارد دلار و پیشبینی سال ۲۰۲۶ را بیش از ۲۱ میلیارد دلار عنوان کرد. به گفته وی، بودجه اکتشاف در سال ۲۰۲۲ بالای ۱۳ میلیارد دلار بوده است.
افضل که عوامل مؤثر بر بازار اکتشاف را نیز مورد بررسی قرار داد، افزود: فناوریهای نوین، هوش مصنوعی و نقشهبرداری پهپادی، نقش نیروی انسانی را بهخصوص در مراحل نخستین اکتشاف که زمانبر و هزینهبرند، کاهش دادهاند و از طرف دیگر افزایش نرخ بهره بانکها، بهخصوص فدرال رزرو، سبب شد که شرکتهای کوچک و متوسط در گرفتن وام برای فعالیتهای اکتشافی با دشواری مواجه شوند؛ درگیریهای نظامی که کشور ما نیز در متن آنها قرار گرفته، بر این روند اثرگذار بوده است.
تغییرات قیمت فلزات و جابهجایی اولویتها
به گفته وی، در چند سال گذشته هم ذخایر بزرگی از عناصر راهبردی مانند لیتیوم، نیکل، کبالت و روی در اقصی نقاط دنیا کشف شده است؛ آمریکاییها «سالتون» را در کالیفرنیا و شیلی یک کلایه جدید در شمال این کشور معادل آتاکاما کشف کردهاند. این روند بهشدت عرضه را افزایش داده و برخی از این پروژهها به بهرهبرداری و تولید رسیدهاند؛ در نتیجه قیمت این فلزات بهخصوص در نیمه اول ۲۰۲۵ کاهش قابلتوجهی پیدا کرده و سرمایهگذاری اکتشافی روی آنها رو به افول داشته است.
افضل در ادامه تأکید کرد: شرکتهای معدنی دنیا، بهخصوص شرکتهای بزرگ که پایه اصلی اکتشافاند، اصل کار خود را بر گسترش ذخایر و معادن فعلی گذاشتهاند و برنامهشان آن است که با اکتشافات در معادن شناختهشده و ذخایر موجود، بازگشت سرمایه بهسرعت صورت گیرد؛ بهجای اینکه ۱۶ سال از رسیدن یک محدوده بکر به تولید و سوددهی بگذرد، این چرخه کوتاهتر شود.
وی در مقایسه اولویتها گفت: «طلا با توجه به افزایش شدید قیمت، از حدود ۳۰۰۰ دلار در اوایل ۲۰۲۵ به عبور از مرز ۵۰۰۰ دلار در اوایل ۲۰۲۶، بیشترین بودجه و سرمایهگذاری را به خود اختصاص داده که ۶.۵ میلیارد دلار است و سهم کانادا در این میان ۱.۲۷ میلیارد دلار است. رتبه دوم برای مس است با ۳.۲ میلیارد دلار. اکتشاف لیتیوم بعد از ۲۰۱۶ برای اولین بار افت شدید داشت و از بالای یک میلیارد دلار در ۲۰۲۴ به حدود ۵۹۵ میلیون دلار رسید که به سبب کاهش قیمت جهانی لیتیوم بود. کاهش ۳۷ درصدی بودجه اکتشافی نیکل به سبب بهرهبرداری برخی کانسارها در اندونزی ثبت شد و بودجه آن به ۳۳۲ میلیون دلار رسید؛ بودجه اکتشافی کبالت با کاهش ۴۱ درصدی به تنها ۳۱ میلیون دلار رسید.»
وی دلیل اصلی کاهش بودجه اکتشافی کبالت را صلح میان رواندا و کنگو در سال ۲۰۲۴ دانست و گفت: پروژه معروف کاکولا به بهرهبرداری رسید و مسهای رسوبی کنگو که مهمترین منابع کبالت دنیا ه
ستند، عرضه کبالت را در دنیا یکباره افزایش دادند. به گفته وی، اورانیوم به سبب مسائل زیستمحیطی تا سال ۲۰۲۵ اولویت چندانی نداشت، ولی با شرایط جنگ خاورمیانه دوباره اکتشاف آن افزایش یافت.
جابهجایی اولویتها در کشور
افضل بر این نکته تأکید کرد که سهم طلا و مس در چارت اولویتها بهشدت بالا رفته و کشور ما نیز از این مسئله بیبهره نیست. وی گفت: در کشور اولویتها بر مس و طلا است؛ نقره به رتبه چهارم به سبب حرکت صندوقهای سرمایهگذاری دنیا به سمت نقره رسیده و نیکل از رتبه چهارم به رتبه هفتم سقوط کرده است.
به گفته این استاد دانشگاه، در بحث لیتیوم تنها شیلی اولویتش را بر آن گذاشته و بهشدت سرمایهگذاری را افزایش داده است؛ در بحث نیکل و مس، خاور دور بهخصوص اندونزی و مالزی بیشترین حجم سرمایهگذاری اکتشافی را از نظر رشد انجام میدهند و در بخش طلا و اورانیوم، استرالیا پیشتاز است.
۱۹ درصد سهم گرینفیلد از بودجه شرکتهای بزرگ
افضل در تشریح روند سرمایهگذاری گفت: ۱۳ درصد بودجه اکتشاف در معادن و کانسارهای شناختهشده افزایش یافته و برای نخستین بار بیش از ۵.۶ میلیارد دلار سرمایهگذاری روی معادن سالهای موجود انجام شده است؛ حتی در کشور ما هلدینگهای سرمایهگذاری بیشترین حجم سرمایهگذاری خود را روی پروژههای بهرهبرداری موجود گذاشتهاند و پروژههای ۱۰۰ هزار تنی را به یک میلیون تنی تبدیل میکنند. وی با اشاره به نمونه بهبهانی عزیز گفت: «مثل تخت ۱۶۲ میلیون تومان در بازه حدود ۲۰ سال.»
وی تأکید کرد: تنها ۱۹ درصد بودجه اکتشافی شرکتهای بزرگ جهان مانند بیاچپی بیلیتون و ریوتینتو به اکتشاف در محدودهها و پهنههای بکر اختصاص شده و شرکتهای کوچک و متوسط همیشه در شناسایی و پیگیری نقش اول را در دنیا داشتهاند. به گفته وی، در ۲۰۱۲ به سبب وامهای با بهره پایین، میزان میانگین بودجه اکتشافی هر شرکت کوچک و متوسط یک میلیون دلار بود که در ۲۰۲۵ به ۴۰۰ هزار دلار کاهش یافت.
رشد ۶۸ درصدی بودجه اکتشافی عربستان
به گفته افضل، بیشترین رشد در سرمایهگذاری اکتشافی در دنیا متعلق به عربستان با ۶۸ درصد رشد است و میزان سرمایهگذاری اکتشافی این کشور در ۲۰۲۵ به ۲۳۶ میلیون دلار رسیده است. وی گفت: شرکتهای بزرگ معدنی سال گذشته رکورد زدند و سرمایهگذاری آنان به بیش از ۴ میلیارد دلار رسید؛ آمریکای لاتین با ۳.۳ میلیارد دلار بیشترین حجم سرمایهگذاری را جذب کرده و پرو در این میان بیشترین سهم افزایشی را با ۹۴ میلیون دلار افزایش بودجه اکتشافی داشته که بیشتر در معادنی مانند میناسپومگا و کوواژوله و کانسارهای شناختهشده برای افزایش شدید ذخایر خود بوده است.
وی در مقایسه قارهها گفت: آفریقا ۱۰ درصد رشد داشته و رشد کشور اول آفریقاست و کشور دوم آن جمهوری دموکراتیک کنگو که با آرام شدن جنگ آن، پروژههای اکتشافی و معدنیاش بهشدت در حال رشد هستند؛ کانادا رتبه یک اکتشاف دنیا را دارد و استرالیا در رتبه دو قرار دارد. در کانادا در یوکان و آلبرتا افزایش شدید سرمایهگذاری ثبت شده و در استرالیای غربی بیشترین سرمایهگذاری است، اما سرمایهگذاری برای ادامه اکتشاف لیتیوم و نیکل کاهش یافته و آن افزایش در کاهش حل شده است.
سهم کشورها در آمریکای لاتین و آسیا
به گفته افضل، در آمریکای لاتین سهم کشورها بهترتیب پرو، مکزیک، آرژانتین و برزیل است و در صدر تمام آنها طبق معمول شیلی با رشد ۱۰ درصدی بودجه اکتشافی در ۲۰۲۵ قرار دارد؛ در منطقه خاور دور و اقیانوسیه، اندونزی، پاپوا گینه نو و فیلیپین رتبههای یک تا سه را به خود اختصاص دادند که بیشتر برای نیکل، مس و طلاست. به گفته وی، در منطقه اوراسیا، عربستان رتبه یک را دارد، ولی روسیه به سبب جنگ اوکراین بیشترین کاهش را با ۳۹ میلیون دلار کاهش بودجه اکتشافی داشت.
رشد ۳۰ درصدی حفاری اکتشافی کشور
افضل در بخش پایانی اظهارات خود در تشریح وضعیت کشور گفت: سرمایهگذاری ریالی در کشور بهشدت بالا رفته، ولی با افت شدید ارزش پول ملی، معادل دلاری آن چیزی حدود ۶۰ تا ۷۰ میلیون دلار بیشتر نیست؛ ولی میزان حفاری اکتشافی در ۲۰۲۵ به ۵۶۱۵ حلقه گمانه اکتشافی در ۱۲۴۴ پروژه ثبتشده در اقصی نقاط دنیا رسیده که نسبت به ۲۰۲۴ در تعداد مشابه حدود ۳۰ درصد افزایش دارد. وی با در نظر گرفتن عمق حدود ۱۵۰۰ متر برای کانسارهای پرفیری و اپیترمال گفت: این عدد به بیش از ۸۰ هزار کیلومتر میرسد و سهم تقریبی کشور چیزی حدود ۱۵۰۰ کیلومتر است؛ ما تقریباً ۵۰۰ هزار متر را برای شرکت، ۷۰۰ هزار متر را برای مجموعهها و باقی را برای بخش خصوصی و هلدینگها در نظر گرفتیم.
به گفته این استاد دانشگاه، طلا طبق معمول بیشترین حجم حفاری در دنیا داشت و رتبه دوم مس است؛ حفاری اکتشافی در مس در سال ۲۰۲۵ با ۴۷ حلقه افزایش داشته و گمانههای اختصاصی تنها برای مس در دنیا در این پروژههای اشارهشده به حدود ۵۴۰۰ حلقه رسیده که بخشی از گمانههای ط
لا هم به مس اختصاص دارد؛ عناصر راهبردی مانند مس، سرب و روی، نیکل و عناصر پایه مانند سنگآهن در رتبههای بعدی قرار گرفتند.
چشمانداز ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۴
به گفته وی، بیشترین حجمهای حفاری در سال ۲۰۲۲ ثبت شده که یکی از دلایل عمده آن، رونق اقتصادی پساکرونا و یکدست شدن اقتصاد جهانی بود و سرمایهگذاری مستقیم در اکتشاف در همان سال به بالای ۱۳.۱ میلیارد دلار رسید. وی در پیشبینی روند سرمایهگذاری اکتشافی در بازه ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۴ گفت: اگر جنگ خاورمیانه و جنگ اوکراین همچنان ادامه داشته باشد، میزان سرمایهگذاری مستقیم به حدود ۱۱ میلیارد دلار افت میکند که بخشی از آن هم به سبب فناوریهای نوین است که نقش نیروی انسانی و هزینه و زمان را کاهش میدهند؛ ولی با روند افزایشی بالای ۵ درصد، در ۲۰۳۴ این مقدار میتواند به حدود ۱۸ میلیارد دلار برسد. وی این مسئله را تابع پارامترهایی مانند پایان جنگها، رونق مجدد اقتصاد جهانی و تعاملات بینالمللی دانست.
نتیجهگیری: پنجره زرین اکتشاف معدنی
افضل در جمعبندی اظهارات خود گفت: از ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۴ یک اکوسیستم بسیار پویا و مبتنی بر فناوریهای دیجیتال و هوش مصنوعی در بحث اکتشاف مواد معدنی خواهیم داشت و شرکتهایی که تعهدات خود را بهجا بیاورند، قطعاً پیشرفت میکنند.
وی دلیل این امر را افزایش تقاضا برای مواد معدنی کمککننده به فناوریهای مبتنی بر محیط زیست و فشار فیزیکی در بخش انرژیهای تجدیدپذیر برای عناصری مانند مس و طلا دانست و گفت: عناصری مانند لیتیوم، منیزیم و حتی سدیم، اگر باتریهای سدیمی جای خود را در بازار باز بکنند، میتوانند وارد این بازار شوند.
به گفته دکتر افضل، مناطق کمتر اکتشافشده مانند آفریقا و آمریکای لاتین مهمترین هدف شرکتهای معدنی است و خاورمیانه و آسیای میانه مهم نیست که مصداق آن غزه، سوریه، ایران یا افغانستان باشد؛ هر جایی که بازارش باز شود، شرکتهای بزرگ معدنی دنیا مشتاقانه به سراغ منابع معدنی میآیند و تمام ابرقدرتها، بهخصوص آمریکا و چین، جنگشان بر سر کنترل این منابع است.
دکتر افضل در پایان با تکیه بر پنجره زرین فرصتها گفت: «اگر کشوری از این فرصت زرین استفاده کرد، در ریل توسعه و پیشرفت پایدار میافتد و کشوری که این فرصت را از دست بدهد، تا سالها باید با عقبماندگی دستوپنجه نرم کند.»
پایان خبر/////