عواقب رویکرد غیر حرفه ای به معدن
معدن۲۴: ایران با برخورداری از ظرفیتهای گسترده معدنی، از جمله کشورهایی است که این بخش میتواند نقش تعیینکنندهای در توسعه صنعتی و اقتصادی آن، بهویژه در مناطق دارای پتانسیلهای ویژه، ایفا کند. با این حال، بررسی روندهای چند دهه گذشته نشان میدهد که بهرهبرداری از این ظرفیتها به شکل مطلوب و مبتنی بر رویکرد توسعهمحور صورت نگرفته و اتکای سیاستگذاریها بیشتر بر استخراج ذخایر کشفشده بوده است تا توسعه اکتشافات نوین و تکمیل زنجیره تولید.
در حال حاضر استانهای کرمان، یزد، آذربایجان شرقی و اصفهان در صدر مناطق دارای بیشترین فعالیت معدنی کشور قرار دارند. با وجود این تمرکز، کارشناسان معتقدند بهرهبرداری از ذخایر معدنی و حتی سرمایهگذاریهای انجامشده در این استانها الزاماً به توسعه پایدار منطقهای منجر نشده است. دلیل اصلی این وضعیت، غفلت از تکمیل زنجیره تولید و ایجاد ارزشافزوده در کنار محدودیتهای سرزمینی و ملاحظات توسعهای عنوان میشود.
به باور تحلیلگران، ادامه این روند میتواند در بلندمدت پیامدهایی همچون تخلیه ذخایر معدنی بدون جایگزینی مناسب، آسیب به منابع طبیعی و کاهش پایداری اشتغال در مناطق معدنی را به همراه داشته باشد. در واقع اشتغال ایجادشده در بخش معدن، در صورت نبود صنایع پاییندستی و زنجیره ارزش کامل، از ثبات کافی برخوردار نخواهد بود و در افق چند دهه آینده با چالشهای جدی مواجه میشود.
از سوی دیگر، منتقدان بر این نکته تأکید دارند که در غیاب نگاه مدیریتی منسجم و تمرکز بر توسعه پایدار منطقهای، ملاحظات محیطزیستی و منافع بلندمدت جوامع محلی در اولویت قرار نگرفته است. این در حالی است که ظرفیتهای معدنی کشور در بسیاری از موارد نتوانستهاند نقش موثری در محرومیتزدایی، عدالت اجتماعی و توسعه متوازن ایفا کنند.
بررسیها نشان میدهد بخش عمده معادن فعال کشور مربوط به ذخایری است که از دهههای گذشته کشف شدهاند و در سالهای اخیر، همپای پیشرفتهای جهانی، سرمایهگذاری کافی در حوزه اکتشافات نوین صورت نگرفته است. کارشناسان بر این باورند که در صورت تخصیص هدفمند سرمایه و بهرهگیری از فناوریهای جدید در حوزه اکتشاف و استخراج، میتوان انتظار تغییر در الگوی فعلی توزیع و نقش استانهای معدنی کشور داشت و ظرفیتهای تازهای را به چرخه تولید وارد کرد.