نوسازی صنعت در پیچوخم اجرا
معدن۲۴: فرسودگی ماشینآلات و عقبماندگی فناوری، سالهاست به یکی از مهمترین چالشهای بخش تولید کشور تبدیل شده است؛ موضوعی که علاوه بر کاهش بهرهوری، توان رقابتی صنایع ایران را نیز تحت تأثیر قرار داده است. در چنین شرایطی، اجرای طرح فروش اقساطی ماشینآلات و تجهیزات ساخت داخل با همکاری مرکز راهبری ستادهای توسعه اقتصاد دانشبنیان و صندوق پژوهش و فناوری صنعت ماشینسازی، تلاشی برای تسهیل نوسازی خطوط تولید و حمایت از سازندگان داخلی به شمار میرود. این طرح با تأمین مالی تا ۷۰ درصد ارزش تجهیزات، نرخ سود ۲۳ درصدی و بازپرداخت ۲۴ ماهه، درصدد است بخشی از مشکل کمبود نقدینگی واحدهای تولیدی را برطرف کرده و زمینه افزایش استفاده از ماشینآلات ساخت داخل را فراهم کند.
در شرایطی که هزینه بالای سرمایهگذاری، بسیاری از واحدهای تولیدی را از نوسازی تجهیزات بازداشته، این شیوه تأمین مالی میتواند انگیزه تازهای برای سرمایهگذاری در ماشینآلات داخلی ایجاد کند. کاهش سهم آورده متقاضیان به ۳۰ درصد، دسترسی بنگاهها به تجهیزات جدید را آسانتر میکند و از سوی دیگر، افزایش تقاضا برای تولیدات داخلی، به رونق صنعت ماشینسازی، توسعه فناوری، ایجاد اشتغال تخصصی و افزایش ظرفیت تولید منجر خواهد شد. همچنین تعهد تحویل تجهیزات در مدت حداکثر شش ماه، در صورت تحقق، میتواند مزیتی مهم نسبت به فرآیند طولانی واردات ماشینآلات باشد و سرعت اجرای طرحهای توسعهای صنایع را افزایش دهد.
با این حال، تحقق اهداف این برنامه بیش از آنکه به شرایط مالی آن وابسته باشد، به نحوه اجرای طرح بستگی دارد. تجربه اجرای بسیاری از طرحهای حمایتی نشان داده است که فرآیندهای پیچیده بانکی، اعتبارسنجیهای سختگیرانه، درخواست تضامین سنگین و بروکراسی اداری، مهمترین مانع دسترسی تولیدکنندگان به منابع مالی است. این موضوع بهویژه برای واحدهای کوچک و متوسط که بیشترین نیاز را به نوسازی تجهیزات دارند، چالشبرانگیزتر است و در بسیاری از موارد موجب میشود تنها شرکتهای بزرگ و برخوردار از توان مالی و اعتباری کافی بتوانند از تسهیلات بهرهمند شوند. ادامه این روند میتواند شکاف میان بنگاههای بزرگ و کوچک را عمیقتر کند؛ بهگونهای که بخش عمده منابع مالی در اختیار تعداد محدودی از شرکتها قرار گیرد و واحدهای کوچک و متوسط، با وجود فرسودگی بیشتر تجهیزات، همچنان از چرخه حمایت خارج بمانند. چنین وضعیتی نهتنها عدالت در توزیع منابع را تحت تأثیر قرار میدهد، بلکه رقابتپذیری و نوآوری در بدنه صنعت را نیز تضعیف خواهد کرد.
در کنار این چالشها، پایداری زنجیره تأمین مواد اولیه نیز از دیگر عوامل تعیینکننده موفقیت این طرح است. اگر تولیدکنندگان ماشینآلات در تأمین فولاد، قطعات الکترونیکی و سایر مواد اولیه با مشکل مواجه شوند، تحقق وعده تحویل ششماهه تجهیزات با ابهام روبهرو خواهد شد و اعتماد صنایع به این سازوکار حمایتی کاهش مییابد. در مجموع، اگرچه طرح فروش اقساطی ماشینآلات ساخت داخل میتواند گامی مؤثر در نوسازی صنایع، افزایش بهرهوری، توسعه فناوری و کاهش وابستگی به واردات تجهیزات باشد، اما موفقیت آن در گرو اصلاح فرآیندهای اجرایی، کاهش بروکراسی، تسهیل شرایط دریافت تسهیلات، نظارت بر نحوه توزیع منابع و تقویت زنجیره تأمین داخلی است. تنها در چنین شرایطی میتوان انتظار داشت این طرح به ابزاری برای نوسازی گسترده صنایع کشور تبدیل شود، نه فرصتی که منافع آن تنها به تعداد محدودی از بنگاههای بزرگ برسد.