مس ایران و بازآرایی زنجیره ارزش
معدن ۲۴:چین به یکی از بازارهای مهم صادراتی مس ایران تبدیل شده است؛ بازاری که تاکنون بخش قابلتوجهی از حضور ایران در آن به صادرات کاتد و محصولات نیمهساخته اختصاص داشته، اما توسعه محصولاتی همچون سولفات مس و اکسیدهای مس میتواند افق تازهای پیش روی صادرات کشور قرار دهد.
بررسی وضعیت تجارت مس نشان میدهد ارزش صادرات محصولات مسی ایران به بازارهای جهانی در سال ۲۰۲۴ به ۶۱۸ میلیون دلار رسیده و کشور در میان صادرکنندگان مس جهان در رتبه پنجاهم قرار گرفته است. در این میان، ترکیه با جذب ۴۷۴ میلیون دلار، بزرگترین مقصد صادراتی مس ایران بوده و چین با واردات ۱۲۶ میلیون دلار، دومین بازار صادراتی ایران و مهمترین مقصد خارج از منطقه غرب آسیا به شمار میرود.
روند صادرات غیرنفتی ایران به چین نیز در سال ۲۰۲۶ ادامه داشته و ارزش صادرات ایران به این کشور در مارس ۲۰۲۶ به ۱۰۶.۴۷ میلیون دلار رسیده است. در حوزه مس، صادرات به چین عمدتاً بر محصولاتی با ارزش افزوده بالاتر، از جمله کاتد و مقاطع نیمهساخته، متمرکز است. تکمیل زنجیره ارزش و افزایش فرآوری داخلی سنگ معدن در کنار محدودیتهای لجستیکی برای انتقال کنسانتره، از عوامل مؤثر بر شکلگیری این الگوی صادراتی محسوب میشوند.
در کنار این محصولات، مشتقات شیمیایی مس میتوانند یکی از ظرفیتهای کمتر مورد توجه در تجارت ایران و چین باشند. بازار جهانی سولفات مس در سال ۲۰۲۶ حدود ۱.۳۵ میلیارد دلار برآورد شده و رشد سالانه ۶.۵ درصدی آن، چشمانداز مناسبی برای توسعه صادرات این محصول ایجاد کرده است. در همین حال، منطقه آسیا-اقیانوسیه با رشد ۸.۱ درصدی، سریعترین روند افزایش تقاضا در این بازار را به خود اختصاص داده است.
افزایش قیمت سولفات مس در بازار چین نیز جذابیت این بخش را بیشتر کرده است؛ بهطوری که قیمت این محصول از ۲ هزار و ۳۰۵ دلار به ازای هر تن در سهماهه نخست ۲۰۲۵، به ۲ هزار و ۹۰۹ دلار در سهماهه دوم ۲۰۲۶ رسیده است. ظرفیت برخی تولیدکنندگان داخلی برای تولید سولفات مس از محلولهای حکاکی و قراضههای مسی نیز میتواند زمینه حضور گستردهتر ایران در این بازار را فراهم کند.
با وجود این ظرفیتها، صادرات مس ایران به چین با چالشهایی از جمله رقابت کاتدهای کنگو، هزینههای ناشی از ریسک و تسویه مالی غیرمستقیم، نقش واسطهای ترکیه و محدودیتهای انرژی در داخل کشور مواجه است.
در چنین شرایطی، حرکت از صادرات صرف کاتد به سمت محصولات نیمهساختهای مانند ورق، لوله و پروفیل و همچنین توسعه ترکیبات شیمیایی مس، میتواند ارزش صادراتی ایران را افزایش دهد. استفاده از ظرفیت تهاتر مواد اولیه با تجهیزات معدنی و ایجاد واحدهای فرآوری کوچکمقیاس در مناطق آزاد جنوبی مانند چابهار و بندرعباس نیز از دیگر مسیرهای پیشنهادی برای تقویت حضور ایران در بازار چین است.
ترکیب این اقدامات با نوسازی تجهیزات، توسعه فناوری و مدیریت هوشمند مصرف انرژی میتواند امکان افزایش سهم ایران از بازار رو به رشد مس چین تا افق ۱۴۰۹ را فراهم کرده و جایگاه کشور را در زنجیره جهانی ارزش این فلز راهبردی ارتقا دهد.