نقشه صادرات معدنی ایران تغییر کرد/ سقوط ۴۲ درصدی وزن صادرات
معدن۲۴: صادرات محصولات معدنی ایران در سهماهه نخست سال ۱۴۰۵ با تغییر محسوسی در حجم و مسیرهای تجاری همراه شد؛ بهطوریکه وزن صادرات زنجیرههای آهن و فولاد، مس، آلومینیوم و سرب و روی حدود ۴۲ درصد کاهش یافت، اما ارزش صادرات این گروهها تنها حدود ۲ درصد افت کرد. همزمان، صادرات ثبتشده به ترکیه با جهش ۱۷۳ درصدی از چین پیشی گرفت؛ تغییری که بیش از آنکه به معنای حذف چین باشد، میتواند نشانهای از بازآرایی مسیرهای صادراتی ایران در مواجهه با محدودیتهای حملونقل باشد.
بررسی دادههای مرکز پژوهشهای مجلس از عملکرد صادراتی بخش معدن و صنایع معدنی در سهماهه نخست سال ۱۴۰۵ نشان میدهد تجارت خارجی این بخش بیش از آنکه صرفاً با کاهش صادرات مواجه شده باشد، در حال تجربه تغییر در ترکیب کالاها و مسیرهای دسترسی به بازارهای خارجی است.
بر اساس این دادهها، مجموع وزن صادرات زنجیرههای آهن و فولاد، مس، آلومینیوم و سرب و روی نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۴۲ درصد کاهش یافته است؛ با این حال، ارزش صادرات این گروهها تنها حدود ۲ درصد افت کرده و از ۲.۶۷ میلیارد دلار به حدود ۲.۶۱ میلیارد دلار رسیده است.
این فاصله قابل توجه میان افت وزنی و کاهش ارزش صادرات، نشان میدهد کاهش تناژ لزوماً به معنای افت متناسب درآمد صادراتی نبوده و ترکیب سبد صادراتی نیز در این دوره تغییر کرده است.
فشار بیشتر بر محصولات حجیم فولادی
بخش قابل توجهی از کاهش وزن صادرات به محصولات بالادستی زنجیره فولاد، از جمله کنسانتره و گندله، مربوط میشود؛ محصولاتی که به دلیل حجم بالا و وابستگی بیشتر به حمل دریایی، در برابر افزایش هزینهها و اختلال در مسیرهای حملونقل آسیبپذیری بیشتری دارند.
در مقابل، وضعیت زنجیرههای مس، آلومینیوم و سرب و روی متفاوت بوده و در برخی موارد وزن صادرات این محصولات با ثبات یا رشد همراه شده است.
این تفاوت نشان میدهد آثار محدودیتهای حملونقل برای همه کالاهای معدنی یکسان نیست و محصولاتی که ارزش واحد بالاتری دارند، در مقایسه با کالاهای حجیم و کمارزشتر، انعطاف بیشتری برای تحمل هزینههای لجستیکی دارند.
افت صادرات فولاد؛ فقط پای حملونقل در میان نیست
در کنار محدودیتهای ایجادشده در مسیرهای صادراتی، عوامل داخلی نیز بر عملکرد صادرات فولاد در این دوره اثرگذار بودهاند.
بر اساس بررسی انجامشده، پس از حمله به برخی واحدهای تولید فولاد، صادرات اسلب و محصولات ورقی در اردیبهشت و خردادماه بهصورت موقت متوقف شد. از این رو، بخشی از افت صادرات این دوره را نمیتوان صرفاً به اختلال در حملونقل دریایی نسبت داد.
به این ترتیب، صادرات بخش معدن در سهماهه نخست امسال تحت تأثیر همزمان محدودیتهای لجستیکی، تغییر مسیر تجارت و برخی اختلالات داخلی تولید و صادرات قرار گرفته است.
ترکیه از چین عبور کرد
یکی از مهمترین تحولات در جغرافیای صادرات محصولات معدنی ایران، جهش تجارت ثبتشده با ترکیه بوده است.
ارزش صادرات محصولات معدنی ایران به ترکیه از حدود ۳۶۲ میلیون دلار در سهماهه نخست ۱۴۰۴ به حدود ۹۸۹ میلیون دلار در مدت مشابه سال ۱۴۰۵ رسیده است؛ به این ترتیب، ارزش صادرات ثبتشده به این کشور حدود ۱۷۳ درصد افزایش یافته است.
این رشد باعث شده ترکیه در آمار مقصد مستقیم صادرات محصولات معدنی ایران، از چین پیشی بگیرد.
در مقابل، ارزش صادرات مستقیم محصولات معدنی ایران به چین حدود ۴۰ درصد کاهش یافته و از حدود ۷۸۰ میلیون دلار به ۴۶۴ میلیون دلار رسیده است.
با این حال، این آمار را نمیتوان بهتنهایی به معنای جایگزینی چین با ترکیه تفسیر کرد.
ترکیه؛ مقصد یا مسیر؟
تغییر مقصد ثبتشده صادرات لزوماً به معنای تغییر مقصد نهایی کالا نیست. در شرایطی که مسیرهای دریایی با محدودیت مواجه شدهاند، ترکیه میتواند بخشی از نقش خود را بهعنوان مسیر منطقهای و واسطهای انتقال کالا تقویت کرده باشد.
بنابراین، افزایش صادرات ثبتشده به ترکیه میتواند بخشی از تغییر مسیر تجارت خارجی ایران را نشان دهد و برای تعیین مقصد نهایی همه این کالاها، نیاز به دادههای دقیقتر درباره مسیر بعدی محمولهها وجود دارد.
بر همین اساس، تعبیر دقیقتر آن است که ترکیه در آمار مقصد مستقیم صادرات معدنی ایران از چین پیشی گرفته است، نه اینکه بازار چین بهطور کامل جای خود را به بازار ترکیه داده باشد.
کاهش تناژ، اما افت محدود ارزش
یکی از مهمترین پیامهای آماری این دوره، فاصله میان کاهش ۴۲ درصدی وزن و کاهش تنها ۲ درصدی ارزش صادرات است.
این اختلاف نشان میدهد سبد صادراتی معدن ایران در حال تغییر است و سهم برخی محصولات حجیم و کمارزشتر کاهش یافته، در حالی که کالاهای دارای ارزش واحد بالاتر توانستهاند سهم بیشتری از ارزش صادرات را حفظ کنند.
از این منظر، ارزیابی عملکرد صادرات معدن صرفاً بر مبنای تناژ نمیتوان
د تصویر کاملی ارائه دهد و باید همزمان ارزش صادرات، ترکیب کالاها و مقصد صادراتی مورد توجه قرار گیرد.
بازطراحی نقشه صادرات معدن ایران
مجموع این تحولات نشان میدهد صادرات معدن ایران در سهماهه نخست ۱۴۰۵ با یک تغییر همزمان در حجم، ترکیب و جغرافیای تجارت مواجه شده است.
افت شدید وزن صادرات در کنار کاهش محدود ارزش، جهش صادرات ثبتشده به ترکیه و کاهش صادرات مستقیم به چین، همگی از تغییراتی حکایت دارند که نمیتوان آنها را صرفاً با کاهش تقاضای خارجی توضیح داد.
در این شرایط، تنوعبخشی به بازارهای صادراتی، ایجاد مسیرهای حمل جایگزین و حرکت به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند؛ چراکه تحولات اخیر نشان داده است در تجارت معدنی، تنها میزان تولید تعیینکننده نیست و مسیر دسترسی به بازار و هزینه انتقال کالا نیز میتواند بر سرنوشت صادرات اثر مستقیم بگذارد.