رشد قیمت مس و موانع توسعه صادرات در ایران
معدن ۲۴:مس در بازار جهانی در حال تبدیل شدن به یکی از فلزات استراتژیک اقتصاد آینده است؛ رشد تقاضا در صنایع برق، شبکه‌های انتقال، خودروهای برقی و فناوری‌های نوین، چشم‌انداز مصرف این فلز را تقویت کرده و قیمت آن نیز طی دو سال گذشته از حدود ۸ هزار دلار به محدوده ۱۴ هزار دلار رسیده است. پیش‌بینی‌ها از تداوم روند صعودی قیمت در ادامه سال ۲۰۲۶ و سال‌های ۲۰۲۷ و ۲۰۲۸ حکایت دارد؛ شرایطی که برای ایران با ذخایر قابل‌توجه مس، فرصت تازه‌ای برای توسعه این صنعت ایجاد کرده است.
با این حال، افزایش قیمت جهانی به‌تنهایی نمی‌تواند موتور توسعه زنجیره مس ایران باشد. محدود بودن مصرف داخلی باعث می‌شود توسعه تولید به ظرفیت صادراتی وابستگی بیشتری پیدا کند و درآمد حاصل از فروش خارجی نیز یکی از منابع تامین مالی طرح‌های توسعه‌ای باشد. به همین دلیل، ایجاد بازارهای صادراتی پایدار در کنار افزایش ظرفیت تولید، به یکی از پیش‌شرط‌های توسعه این صنعت تبدیل شده است.
بر اساس برنامه هفتم توسعه، تولید کاتد مس باید از حدود ۳۰۰ هزار تن به نزدیک ۸۰۰ هزار تن افزایش پیدا کند و ظرفیت تولید کنسانتره نیز متناسب با آن توسعه یابد. برای تحقق چنین اهدافی، افزایش استخراج، توسعه واحدهای فرآوری و ذوب، تامین زیرساخت و تکمیل طرح‌های توسعه‌ای ضروری است. اما در کنار ظرفیت تولید، ایجاد مسیرهای پایدار برای فروش محصول نیز باید همزمان دنبال شود؛ چراکه افزایش تولید بدون بازار، لزوما به رشد واقعی زنجیره منجر نخواهد شد.
در حال حاضر محدودیت‌های صادراتی، تشدید تحریم‌ها و مشکلات حمل‌ونقل، دسترسی تولیدکنندگان مس به بازارهای خارجی را دشوار کرده است. بخشی از کاتد مس به ترکیه و کنسانتره نیز به چین صادر می‌شود، اما حجم فعلی صادرات و هزینه‌های بالای حمل‌ونقل، پاسخگوی نیاز توسعه گسترده این زنجیره نیست.
از سوی دیگر، توسعه صنعت مس بدون تقویت بخش معدن و ایجاد انگیزه برای ورود سرمایه امکان‌پذیر نیست. کاهش سهم معدن در اقتصاد، تشدید تحریم‌ها، محدودیت‌های صادراتی و خروج سرمایه، طی سال‌های گذشته بر سرمایه‌گذاری در این بخش اثر گذاشته‌اند. در چنین شرایطی، حفظ و توسعه صادرات اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا در صورت محدود بودن تقاضای داخلی، منابع ارزی حاصل از صادرات می‌تواند بخشی از سرمایه مورد نیاز برای توسعه ظرفیت‌های جدید را تامین کند.
در این میان، نوع محصول صادراتی نیز به اندازه حجم صادرات اهمیت دارد. تبدیل محصولات مسی به قراضه برای صادرات، در حالی که هدف توسعه زنجیره حرکت به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر است، نمی‌تواند به تقویت این صنعت کمک کند و عواملی مانند عوارض صادراتی یا محدودیت‌های وارداتی کشورهای مقصد ممکن است صادرکنندگان را به چنین مسیری سوق دهد. بنابراین، فرصت ناشی از رشد قیمت و تقاضای جهانی مس زمانی به توسعه واقعی صنعت ایران تبدیل می‌شود که افزایش تولید، توسعه معدن، تکمیل فرآوری و ذوب، تامین زیرساخت و ایجاد بازارهای صادراتی همزمان پیش بروند.