روند شفاف سازی فعالیت های معدنی
معدن۲۴: احد علیخانی، متخصص بخش معدن درباره الزامات توسعه واقعی این بخش گفت: مهم‌ترین اقدام در این مسیر، ایجاد شفافیت در فعالیت‌های معدنی است؛ موضوعی که امروز به‌عنوان حلقه مفقوده در شرکت‌های معدنی با آن مواجه هستیم.
وی افزود: اینکه برخی شرکتها در بورس پذیرفته شده و صورت‌های مالی خود را در سامانه کدال افشا می‌کنند، حداقل سطح شفافیتی است که در حال حاضر از آن صحبت می‌شود؛ در حالی که شفافیت واقعی بسیار فراتر از این موضوع است.
علیخانی ادامه داد: شفافیت به این معناست که پروژه‌های معدنی چگونه آغاز می‌شوند، منابع مالی آنها چگونه تأمین می‌شود و هزینه‌های مختلف پروژه به چه شکل انجام می‌گیرد. شفافیت در معادن شامل داده‌ها، فرآیند تصمیم‌گیری و نحوه هزینه‌کرد مجموعه‌هاست. همچنین باید مشخص باشد مدیران چگونه انتخاب می‌شوند، بر مبنای چه ارزیابی‌هایی تغییر می‌کنند، هیئت‌مدیره‌ها از کجا دستور می‌گیرند، چرا پروژه‌ها تغییر مسیر می‌دهند و تصمیمات مهم بر چه مبنایی اتخاذ می‌شود.
شفافیت؛ بزرگ‌ترین دشمن رانت
این متخصص بخش معدن با اشاره به اینکه شفافیت می‌تواند بزرگ‌ترین دشمن رانت باشد، اظهار داشت: اگر شفافیت در مجموعه‌ها حاکم شود، تصمیمات و تمامی رویه‌ها بر مبنای کارشناسی و منافع سازمان اتخاذ خواهد شد.
وی افزود: در قانون تجارت و به‌ویژه در مواد ۱۲۴ و ۱۲۹، موضوع تعارض منافع مورد توجه قرار گرفته است. به‌عنوان نمونه، نباید کارفرما و پیمانکار از نظر منافع یک طرف قرار گیرند. همچنین اگر فردی در یک مجموعه عضو هیئت‌مدیره و در مجموعه دیگری مدیر یا سهام دار باشد، در صورت وجود تعارض منافع، می‌تواند آسیب‌های جدی از منظر رانت و فساد ایجاد کند.
علیخانی با تأکید بر اینکه بزرگ‌ترین عامل توسعه، شفافیت است، یادآور شد: امروز با چالش‌هایی در واحدهای معدنی و صنعتی مواجه هستیم که تصمیمات سیاسی و غیرکارشناسی در فضایی غیرشفاف، زمینه‌ساز شکل‌گیری آنها شده است.
تغییرات مدیریتی و اتلاف منابع
وی در ادامه خاطرنشان کرد: یکی دیگر از عوارض نبود شفافیت، تغییرات پی‌درپی مدیران است. این چرخه معمولاً از جایی آغاز می‌شود که مدیران بدون گزینش و ارزیابی صحیح و گاه تحت تأثیر فشارهای سیاسی انتخاب می‌شوند و سپس به‌طور مداوم تغییر می‌کنند.
به گفته وی، در چنین چرخه معیوبی، هیچ مدیری عواقب عملکرد خود را به‌طور کامل بر عهده نمی‌گیرد و پاسخ‌گویی نیز تضعیف می‌شود؛ موضوعی که در نهایت به اتلاف منابع و کاهش بهره‌وری منجر خواهد شد.
دخالت‌های سیاسی و خروج سرمایه‌گذاری از مسیر تخصصی
علیخانی، ورود شرکت‌های معدنی به فعالیت‌های غیرتخصصی را نیز موجب اتلاف سرمایه و نیروی انسانی دانست و افزود: متأسفانه شاهد این مسئله هستیم که مسیر حرکت برخی شرکت‌های معدنی را جریان‌های سیاسی تعیین می‌کنند؛ در حالی که طرح‌های توسعه‌ای باید بر اساس مطالعات کارشناسی و تخصصی پیش بروند.
وی ادامه داد: دخالت افراد و جریان‌های سیاسی در شرکت‌های معدنی و صنعتی می‌تواند مسیر سرمایه‌گذاری‌ها را از ریل صحیح خود خارج کند و منابعی را که باید صرف توسعه تخصصی و پایدار شوند، به سمت فعالیت‌هایی ببرد که الزاماً با مأموریت اصلی شرکتها همخوانی ندارند.
سودهای غیرواقعی و نقش تسعیر ارز
این متخصص بخش معدن، یکی دیگر از چالش‌های این حوزه را اعلام سودهای غیرواقعی در برخی شرکت‌های معدنی و صنعتی عنوان کرد و گفت: این مسئله می‌تواند گمراه‌کننده باشد؛ به‌گونه‌ای که بخشی از سود اعلام‌شده و محقق‌شده در صورت‌های مالی این مجموعه‌ها ناشی از تسعیر نرخ ارز است.
وی توضیح داد: در برخی موارد، با صادرات مواد خام، درآمد ارزی حاصل می‌شود، اما این منابع در یک بازه زمانی وارد خریدهای توسعه ای یا وارد چرخه واردات برای سایر شرکتها نمی‌شوند و در حسابهای تراستی ها رسوب می کنند. پس از افزایش نرخ ارز در داخل، درآمدهای صادراتی با نرخ جدید تسعیر و در صورت‌های مالی به‌عنوان سود شناسایی می‌شوند. بنابراین باید میان سود عملیاتی و سود ناشی از تغییرات نرخ ارز تفکیک قائل شد.
شرکت‌های چندلایه و تودرتو؛ آفت اقتصاد ایران
علیخانی عنوان کرد: چالش دیگری که از یک سو هزینه‌ها را افزایش و از سوی دیگر درآمدها و بهره‌وری را کاهش می‌دهد، ایجاد شرکت‌های چندلایه و تودرتو است؛ موضوعی که به یکی از آفت‌های بزرگ اقتصاد کشور تبدیل شده است.
وی افزود: هرچه ساختار شرکتها پیچیده‌تر و لایه‌های مالکیتی و مدیریتی آنها بیشتر شود، هزینه‌های سربار افزایش یافته و شفافیت و پاسخ‌گویی نیز دشوارتر خواهد شد.
ضرورت اکتشاف کانسارهای پنهان
علیخانی در ادامه، اکتشاف کانسارهای پنهان را یکی از مهم‌ترین موضوعات آینده بخش معدن دانست و افزود: بخش قابل توجهی از معادن فعلی ایران که در حال استخراج هستند، با رخنمون در سطح زمین یا با دسترسی نسبتاً سطحی و بر اساس سوابق اکتشافی قدیمی شناسایی شده‌اند. این ذخایر در نهایت روزی به پایان خواهند رسید و به همین دلیل باید از امروز اکتشافات لازم برای تأمین ذخایر آینده انجام شود تا ذخایر جدید در زمان مناسب مورد بهره‌برداری قرار گیرند.
وی ادامه داد: در حال حاضر تنها حدود ۵ درصد از پهنه کشور مورد اکتشاف قرار گرفته و در مقابل، با حبس حدود ۹۰ درصد محدوده‌های معدنی مواجه هستیم که وضعیتی فاجعه‌بار است.
استخراج فراسرزمینی
این متخصص معدن همچنین بر ضرورت توجه جدی به استخراج فراسرزمینی تأکید کرد و گفت: استخراج فراسرزمینی باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد و به‌عنوان فرصتی برای سرمایه‌گذاری سودآور و توسعه فعالیت‌های معدنی کشور دنبال شود.
وی هوشمندسازی معادن را نیز یکی دیگر از ضرورت‌های مهم این بخش دانست و افزود: هوشمندسازی معادن موضوع بسیار مهمی است که از آن غفلت شده و تداوم این غفلت می‌تواند به افزایش هزینه‌ها، کاهش بهره‌وری و استمرار خام‌فروشی در بخش معدن منجر شود.
هیئت‌مدیره تخصصی؛ سنگ‌بنای توسعه معدن
علیخانی در پایان تأکید کرد: انتخاب هیئت‌مدیره غیرتخصصی در شرکت‌های معدنی و صنعتی، سنگ‌بنای اشتباهی است که به دلیل فقدان تخصص در حوزه معدن می‌تواند بر عملکرد نهایی و خروجی این مجموعه‌ها اثرگذار باشد؛ فارغ از اینکه افراد منتخب، بومی یا غیربومی منطقه فعالیت معدن باشند.
وی افزود: وقتی سنگ بنا را بر استفاده از نیروی انسانی متخصص بگذاریم، طبیعتاً افراد متخصص این حوزه در مناطق معدنی نیز فرصت بیشتری برای حضور و فعالیت پیدا خواهند کرد و به دنبال آن، نیروهای بومی متخصص می‌توانند در جایگاه‌های مدیریتی و اجرایی قرار گیرند.
این متخصص بخش معدن خاطرنشان کرد: در چنین شرایطی، منابع حاصل‌شده می‌توانند در مسیر صحیح هزینه و سرمایه‌گذاری شوند و در نهایت، زمینه برای توسعه پایدار و واقعی بخش معدن فراهم خواهد شد.