اکتشاف در ایران؛ وقتی موانع اداری جای روش‌های نوین را می‌گیرند
یادداشت مخاطب معدن۲۴
معدن۲۴: توسعه اکتشافات معدنی و دستیابی به ذخایر جدید، بدون اصلاح موانع ساختاری و اجرایی موجود در مسیر اکتشاف، عملاً با چالش‌های جدی مواجه است؛ به‌گونه‌ای که پیش از سخن گفتن از روش‌های نوین اکتشافی، باید موانعی را برطرف کرد که در مراحل مختلف این فرآیند، از تخصیص محدوده و مجوزهای زیست‌محیطی تا تأمین تجهیزات و دسترسی به دانش روز، ایجاد شده‌اند.
یکی از چالش‌های مهم، نحوه واگذاری محدوده‌های اکتشافی است. در بسیاری از موارد، محدودیت‌های ناشی از ضوابط منابع طبیعی، بر اساس نوع پوشش و شرایط سطح زمین، تعیین‌کننده محل احداث جاده‌های دسترسی، مسیرهای حفاری اکتشافی و حتی فعالیت‌های معدنکاری است؛ در حالی که تشخیص مناسب‌ترین مسیر از منظر زمین‌شناسی و فنی، لزوماً با این ملاحظات یکسان نیست. کوچک‌ترین عدول از این ضوابط نیز می‌تواند معدنکار و سرمایه‌گذار را با جرائم سنگین و پیامدهای اجرایی مواجه کند.
در ادامه مسیر نیز وضعیت آبراهه‌ها و حوضه‌های آبریز، تابع ضوابط و ملاحظات محیط‌زیستی است. مجموعه این الزامات، در حالی که بخشی از آنها برای حفاظت از منابع طبیعی و محیط‌زیست ضروری است، می‌تواند در صورت نبود هماهنگی میان دستگاه‌های متولی، فرآیند اکتشاف و دسترسی به محدوده‌ها را طولانی و پرهزینه کند.
از سوی دیگر، تأمین تجهیزات پیشرفته حفاری نیز یکی دیگر از گلوگاه‌های توسعه اکتشاف در کشور است. دستگاه‌های حفاری با راندمان بالا، نقش مستقیمی در افزایش سرعت و دقت عملیات اکتشافی دارند، اما محدودیت‌های وارداتی و سیاست‌های مرتبط با حمایت از تولید داخلی، در برخی موارد دسترسی به تجهیزات روزآمد را دشوار کرده است. عبور از این مرحله نیز لزوماً به معنای پایان مشکلات نیست و پس از ورود تجهیزات، فعالان این بخش همچنان با فرآیندهای اداری و تعدد مراجع دولتی مواجه هستند.
در کنار تجهیزات و زیرساخت، یکی از ارکان مهم توسعه اکتشاف، دسترسی به دانش و تجربه بین‌المللی است. دانش اکتشافی در خلأ توسعه پیدا نمی‌کند و بخش قابل‌توجهی از تجربه‌های موفق زمین‌شناسی و اکتشاف معدنی در جهان حاصل همکاری میان متخصصان، شرکت‌های بین‌المللی و نسل‌های مختلف کارشناسان بوده است.
بسیاری از چهره‌های برجسته زمین‌شناسی و اکتشاف نیز در مقاطعی از مسیر حرفه‌ای خود با کارشناسان و شرکت‌های بزرگ بین‌المللی همکاری داشته‌اند و دانش حاصل از این تعاملات در نسل‌های بعدی توسعه پیدا کرده است.
با این حال، محدود شدن ارتباطات تخصصی و بین‌المللی، انتقال دانش و تجربه به داخل کشور را دشوارتر کرده است. در چنین شرایطی، خطر آن وجود دارد که بخشی از دانش اکتشافی که می‌توانست از مسیر تعاملات بین‌المللی به کشور منتقل شود، دوباره از نقطه صفر بازسازی شود.
بنابراین، اگر هدف کشور افزایش ذخایر معدنی و حرکت به سمت اکتشافات عمیق، سیستماتیک و مبتنی بر فناوری‌های نوین است، اصلاح فرآیندهای اداری، تسهیل دسترسی به تجهیزات پیشرفته، ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های متولی و احیای ارتباطات علمی و تخصصی با جامعه جهانی، در کنار سرمایه‌گذاری، ضرورتی جدی است.
در غیر این صورت، حتی با طرح گسترده‌ترین برنامه‌ها برای توسعه اکتشافات نوین، بخشی از ظرفیت کشور همچنان درگیر موانعی خواهد بود که اساساً ارتباطی با توان علمی یا زمین‌شناسی ندارد.