مزیت پذیری آینده فولاد بر پایه “سنگ آهن اقتصادی”
معدن۲۴: افزایش ذخایر سنگآهن، بهتنهایی نمیتواند آینده زنجیره فولاد ایران را تضمین کند؛ چراکه بخشی از ذخایر موجود بهدلیل عمق بالا و هزینه استخراج، هنوز از نظر اقتصادی قابل استفاده نیستند. به این ترتیب، فاصله میان «سنگآهن موجود» و «سنگآهن اقتصادی» به یکی از مسائل تعیینکننده آینده این صنعت تبدیل شده و تامین مواد اولیه دیگر صرفا به میزان ذخایر زمینشناسی کشور وابسته نیست.
در سالهای اخیر با توسعه فعالیتهای اکتشافی، ذخایر جدیدی شناسایی شده و در سال ۱۴۰۴ نیز حدود ۹۰۰ میلیون تن به ذخایر شناساییشده کشور افزوده شده است؛ با این حال، این میزان برای پشتیبانی از سرمایهگذاریهای انجامشده و ظرفیتهای پیشبینیشده فولاد کافی نیست. از این رو، سیاست اکتشاف باید علاوه بر افزایش حجم ذخایر، بر شناسایی و توسعه ذخایری متمرکز باشد که امکان استخراج اقتصادی دارند. در مورد ذخایر عمیق نیز صرف کشف ذخیره کافی نیست و ایجاد دسترسی به آنها نیازمند سرمایهگذاری و برنامهریزی است.
با وجود این، در کوتاهمدت و میانمدت کمبود جدی ماده اولیه احتمالا مهمترین گلوگاه تولید فولاد نخواهد بود. بخش عمده زنجیره فولاد ایران بر فرآیندهای مبتنی بر گاز استوار است و محدودیت در تامین گاز و برق میتواند پیش از کمبود سنگآهن، تولید را تحت فشار قرار دهد؛ موضوعی که در سالهای اخیر نیز فعالیت صنایع را با چالش مواجه کرده است. در صورت نیاز نیز واردات ماده اولیه میتواند بخشی از سیاست تامین باشد، اما تنها زمانی مزیت خواهد داشت که هزینه نهایی تولید امکان رقابت را فراهم کند.
در کنار مواد اولیه و انرژی، فاصله فناوری نیز یکی از محدودیتهای مهم صنعت فولاد ایران است. فناوری بخش قابلتوجهی از واحدهای فولادی طی چند دهه گذشته متناسب با تحولات جهانی تغییر نکرده و تحریمها نیز دسترسی به فناوریهای پیشرفته و تجهیزات «هایتک» را محدود کردهاند. این شرایط در کنار دشواری صادرات، محدودیت دسترسی به بازارهای اروپایی و نبود منابع مالی ارزان، هزینه تولید را افزایش داده است. در حالی که تولیدکنندگان جهانی از ابزارهای اعتباری برای تامین مواد اولیه و فروش محصول استفاده میکنند، تولیدکننده ایرانی به منابع نقدی بیشتری نیاز دارد.
در چنین شرایطی، افزایش بهرهوری، ارتقای دانش مدیریتی و حرکت به سمت فولادهای آلیاژی، خاص و محصولات با ارزش افزوده بالاتر میتواند بخشی از مسیر افزایش رقابتپذیری باشد. با این حال، توسعه این محصولات به بازارهای مشخص جهانی وابسته است و محدودیتهای سیاسی و تحریمی دسترسی به این بازارها را دشوار میکند. بنابراین آینده فولاد ایران را نمیتوان صرفا با میزان ذخایر سنگآهن سنجید؛ اقتصادیکردن ذخایر، تامین پایدار انرژی، نوسازی فناوری، اصلاح تامین مالی، افزایش بهرهوری و دسترسی به بازار، حلقههایی هستند که در کنار توسعه اکتشاف باید همزمان مورد توجه قرار گیرند.